ب : توجيه بهتر اين پديده
در سخنان پيشوايان از دانشمندان سلف اشارههايى وجود دارد كه قابل توجه است . اين سخنان بر مطلبى كه بارها گفتهايم تاكيد دارند و آن اينكه كتابت با تطور لهجه پيش نرفته و صورتهاى قديمى هجاى كلمات را حفظ كرده با اينكه تلفظ آنها دگرگون شده است و از اين جهت كتابت غالبا ما را در شكل قديمى كلمات متوقف مىسازد .
از جمله اين سخنان مطلبى است كه نووى در شرح صحيح مسلم از فراء نقل كرده كه گفته است : « 1 » « اينكه كلمه ( الربا ) را در مصحف با واو نوشتهاند به اين جهت است كه اهل حجاز خط را از اهل حيره ياد گرفتهاند و لهجهء آنها ( الربو ) مىباشد و آنها صورت خط را مطابق لهجه خود به اهل حجاز ياد دادهاند » . همين روايت با اضافههاى سودمندى به اين صورت هم وارد شده : « 2 » « علت اين كار اين بوده كه قريش كتابت را از اهل حيره ياد گرفتهاند و آنها ( الربوا ) را با واو تلفظ مىكردند و مطابق تلفظ آنها نوشته شده ، البته قريش با الف تلفظ مىكنند و اينكه با واو نوشتهاند به تقليد از آنها و تلفظ آنها بوده است » .
صولى در باب كلماتى كه بر غير قياس نوشته مىشود ، به اين مطلب اشاره مىكند و مىگويد : « 3 » « از جمله آنهاست : ( الصلاة و الزكوة و الغدوة و الحيوة و المشكوة و الربو ) كه همه اينها در مصحف با واو نوشته شده در حالى كه بايد مطابق تلفظ با الف نوشته مىشد .
علت اين كتابت از اهل حجاز اين بوده كه آنها كتابت را از اهل حيره ياد گرفتهاند » .
از اين روايت استفاده مىشود كه اهل حيره تلفظ خاصى داشتند كه كتابت آنها هم بر طبق آن تلفظ بوده و چون كتابت عربى از حيره به مراكز تمدن در حجاز منتقل شده ، كاتبان بر صورتهاى هجايى كلمات محافظت كردند ، ولى اين روايات فرض را چنين گرفته كه تلفظ بعضى از كلمات در حجاز با تلفظ آنها در حيره تفاوت داشته است و اهل حجاز صورتهاى كلمات را به همان شكلى كه كاتبان حيره مىنوشتند حفظ كردند ، و لذا اينكه اهل حجاز اين كلمات را با واو نوشتند مطابق با تلفظ ديگران و تقليد از آنها بود .
هامش
( 1 ) نصر الهورينى ، ص 12 .
( 2 ) احمد بن المبارك : الابريز ، ص 54 و بنگريد به : زرقانى ، ج 1 ، ص 375 .
( 3 ) ادب الكاتب ، ص 255 .