اين چهار كلمه در هر كجا واقع شوند با واو نوشته مىشوند . و اما چهار كلمه متفرقه عبارتند از : ( الغدوة ) در سوره انعام ( 6 / 52 ) و كهف ( 18 / 28 ) و ( مشكوة ) در سوره نور ( 24 / 35 ) و ( النجوة ) در سورهء غافر ( 40 / 41 ) و ( منوة ) در سوره نجم ( 53 / 20 ) ، جز اينكه دو كلمه ( الصلاة و الحيوة ) هنگامى كه به سوى ضميرى اضافه شوند با الف نوشته مىشوند ، « 1 » مانند :
( صلاتهم ، صلاتى ، صلاتك ، صلاته ) و ( حياتنا ، حياتكم ، حياتى ) . البته بيشتر مواقع در مصاحف با الف رسم مىشود و گاهى هم الف رسم نمىشود كه اندك است . « 2 » و كلمه ( الزكوة ) به صورت مضاف در قرآن نيامده و كلمه ( الربوا ) را با واو و الفى پس از آن مىنويسند مگر در يك مورد كه اختلافى است و آن آيه « و ما اوتيتم من ربا » ( روم 30 / 39 ) است كه بعضيها با الف و بعضيها با واو مىنويسند « 3 » .
أ : موضع دانشمندان پيشين درباره اين پديده
دانشمندان علم رسم و علوم عربى سعى كردهاند كه براى اين پديده توجيه و تفسيرى پيدا كنند . بيشتر آنها چنين گفتهاند كه فتحه بلند طبق لهجه اهل حجاز در تفخيم به صورت و او نوشته شده و يا اينكه اصل الف در اين كلمات واو بوده و مطابق اصل نوشته شده است . « 4 »
خليل در كتاب « العين » طبق نقل ابن درستويه معتقد شده كه در كلمه الحيوة الف را به صورت واو نوشتهاند تا با لغت كسانى كه الفى را كه اصل آن واو است تفخيم مىكنند ، مطابق باشد ، مانند : الصلاة و الزكوة . « 5 » و سيبويه از الف تفخيم در لهجه اصل حجاز در كلماتى مانند : الصلاة ، الزكاة و الحياة در ميان شش حرف كه غير از بيست و نه حرف است ،
هامش
( 1 ) همان مصادر .
( 2 ) دانى : المقنع ، ص 55 .
( 3 ) ابن ابى داود ، ص 106 و دانى : المقنع ، ص 55 و 83 .
( 4 ) ابن درستويه معتقد است كه اين يك نوع غلط در خط است كه آنقدر استعمال شد كه به صورت عادت درآمد . ما در سخن او مناقشه نمىكنيم ، زيرا اساس قول به خطا را در پديدههاى رسم به كلى رد مىكنيم و بطلان ادعاى خطا در رسم الف به صورت واو واضحتر از پديدههاى ديگر است همان گونه كه خواهيم گفت .
( 5 ) كتاب الكتاب ، ص 49 .