با اماله مىخوانند ( مانند كسايى ) . آنها در ( جنا الجنتين ) بر ( جنا ) و در ( طغا الماء ) بر ( طغا ) و در ( اقصا المدينه ) بر ( اقصا ) و در ( احيا الناس ) بر ( احيا ) وقف مىكنند . و شايد معناى اين روايت كه ابن ابى داود « 1 » و دانى « 2 » از وكيع بن اعمش نقل كردهاند كه ابراهيم مىگفت : قراء الف و ياء را در قرائت يكى مىدانستند اين باشد كه كسى كه با فتحه يا اماله مىخواند ، نگاه نمىكند به اينكه فتحه بلند با الف يا با ياء نوشته شده است ، بلكه او به روايت اعتماد مىكند ، خواه با رسم موافق باشد يا مخالف .
و لذا تمام اين قراين گواهى مىدهد كه اماله در رسم ياء در فتحههاى بلند اساس كار نبوده است ، ولى در عين حال ملاحظه مىشود كه ميان اماله و خط توافق كلى وجود دارد و بيشتر كلماتى كه با اماله خوانده مىشود كلماتى هستند كه در آنها فتحه بلند با ياء نوشته شده است ، و شايد سبب اين توافق اين باشد كه در هر يك از اماله و خط ، بازگشت از الف به ياء رعايت شده و يا اساسا ناشى از ياء است « 3 » .
همچنين اين سخن كه ريشه نوشتن فتحه بلند با ياء در اين مثالها همان رعايت اصل كلمه است ، سخن روشن و دقيقى نيست ، زيرا كه علاوه بر بعضى از استثناهايى كه دانشمندان ذكر كردهاند ، اين قول روشن نمىكند كه آيا مجرد آمدن بعضى از صيغههاى كلمه با ياء ، در تحليل رسم فتحه بلند با ياء كافى است و يا كلمهاى كه با فتحه بلند آمده خود آن ريشه در ياء دارد يعنى اينكه آن كلمه با ياء تلفظ مىشده است ؟ آنچه از كلام علماى سلف فهميده مىشود اين است كه آنها به همان سخن اوّل اكتفا مىكردند . و بدين گونه اين مشكل همچنان بدون راه حلى كه تمام مثالها را در بر گيرد و براى آن سند قابل اعتمادى وجود داشته باشد ، باقى مىماند .
هامش
( 1 ) المصاحف ، ص 104 ، 105 .
( 2 ) الموضح ، برگ 25 أ .
( 3 ) بنگريد به : دكتر عبد الفتاح شلبى : الاماله ، ص 227 و نيز : رسم المصحف و الاحتجاج به فى القراءات از همان نويسنده ، قاهره ، مكتبة نهضة مصر 1960 ، ص 77 .