كه دانشمندان اختلاف دارند در اينكه آيا كدام يك از فتحه و اماله از لحاظ عقلى قابل قبولتر و از لحاظ قاعده بهتر است ؟ در پاسخگويى به اين پرسش « 1 » غير از عقيده ابو عبيد قاسم بن سلام چيزى براى ما اهميت ندارد ، او گفته است كه اصل بر فتحه است و در ردّ سخن كسانى كه به دليل وجود ياء در خط ، اماله را مقدم داشتهاند ، گفته است : آنها براى ترجيح اماله به خط احتجاج كردهاند و گفتهاند كه ما در مصاحف همه اين حروف را با ياء ديدهايم . در پاسخ گفته : به نظر ما براى كسانى كه به پيروى از خط اماله را ترجيح مىدهند ، لازم مىآيد كه در كلماتى مانند : ( على ، الى ولدى ) نيز با اماله بخوانند ، زيرا همه آنها با ياء نوشته مىشود در حالى كه هيچ كس آنها را با اماله نخوانده است « 2 » .
از اين سخن ابو عبيد چنين فهميده مىشود كه به نظر او الفهايى كه در رسم الخط به صورت ياء نوشته شده ، به خاطر اماله نيست ولى دانى عقيدهء او را در ترجيح فتحه بر اماله ، مورد اشكال قرار داده و گفته است « 3 » : چيزى كه ابو عبيد به آن احتجاج كرده و فتحه را بر اماله ترجيح داده و آن را بر اماله تغليب نموده است ، مخالف او را ملزم نمىكند ، زيرا كه آن يك دليل قاطع نيست چون مخالف ابو عبيد ، وجهى را صواب مىداند و احتمال مىدهد كه از وجه انتخابى ابو عبيد بهتر است . وى سپس مىگويد « 4 » : و اما سخن او درباره ( على والى ولدى ) كه گفته است اگر كسى اماله را به خاطر رسم الخط ترجيح بدهد بايد در اين كلمات هم اماله كند ، بايد بگوييم كه اين سخن نيز بر مخالف لازم نمىآيد ، زيرا مخالف او مىتواند بگويد : در اين كلمات الفها به صورت ياء نوشته نشده كه دلالت بر اصل آنها بكند و يا جواز اماله را برساند همان گونه كه در كلمات ديگر چنين است ، بلكه اين كار به سبب ترس از مشابهت آنها به كلماتى است كه در شكل همانند آنهاست . دليل ديگر بر اينكه آنها ( على والى ولدى ) را به علت همان فرق گذارى ، با ياء نوشتهاند ، اجماع آنها بر ترك اماله اين كلمات است « 5 » .
هامش
( 1 ) بنگريد به : الكشف ، ج 1 ، ص 168 و دانى : الموضح ، برگ 24 أ و دكتر عبد الفتاح شلبى : الاماله ، ص 64 .
( 2 ) دانى : الموضح ، برگ 24 أ اين مطلب را علم الدين سخاوى در جمال القراء نقل كرده است ( بنگريد به : برگ 183 ب ) .
( 3 ) الموضح ، برگ 24 ب .
( 4 ) همان مصدر ، برگ 25 أ و 25 ب و بنگريد به : علم الدين سخاوى : جمال القراء ، برگ 187 / أ .
( 5 ) امام مكى عقيده دارد ( الكشف ، ج 1 ، ص 193 ) كه الف در ( على والى ولدى ) از آن جهت با ياء نوشته مىشود كه آنها وقتى