يأولى الالباب ، يأخت ، ينوح ، يلوط ، يقوم ، يرب ) و مثالهايى مانند آنها « 1 » كه به كلمات بعدى متصل شده و با آنها معامله الف متوسط شده است « 2 » ولى از نظاير آنها مانند : ( ما ، لا ) الف حذف نشده و در همه جا با الف آمده است .
همان گونه كه رسم كسره و ضمه بلند دستخوش حذف و يا عدم اثبات در بعضى از حالات مىشود ، فتحه بلند هم در اين جهت ، ( بخصوص در وسط كلمه ) مانند آنهاست و افزون بر آنها ويژگيهاى ديگرى هم دارد كه از مسأله حذف و اثبات فراتر مىرود و گاهى آن را با علامتهاى ديگرى كه با تلفظ آن مناسبت ندارد مىنويسند و مثلا در بعضى از كلمات ، فتحه بلند با ياء و در بعضى از كلمات با واو نوشته مىشود كه هيچ گونه دلالتى بر تلفظ آن ندارد ( مثالهاى آن خواهد آمد )
2 . رسم فتحه بلند با ( ياء )
در مورد رسم الف با ياء بايد بگوييم كه همه مصاحف اتفاق دارند كه فتحه بلند آخر كلمه را در مواردى كه كلمه ناقص يايى باشد ، چه فعل و چه اسم ، و يا كلمه چهار حرفى باشد ، با ياء مىنويسند ، و تفاوتى نمىكند كه كلمه متصل به ضمير باشد يا نه ، به حرف ساكن برسد يا نه . مانند اين مثالها « 3 » : ( الموتى ، السلوى ، المرضى ، الاسرى ، شتّى ، صرعى ، طوبى ، الحسنى ، لليسرى ، للعسرى ، البشرى ، موسى ، عيسى ، احدى ، احديهما ، احديهنّ ، بشريكم ، اخريكم ، مجريها ، مرسيها ، الهدى ، الهوى ، العمى ، ادنى ، ازكى ، اربى ، سعى ، رمى ، يتلى ، تدعى ، يخفى ، آتيكم ، اريكم ، ايتها ، يصليها ) و مانند آنها . همچنين فتحه بلند در اين مثالها نيز همه جا با ياء نوشته شده : ( على ، الى ، حتى ، متى ، بلى ) البته اين در صورتى است كه در آخر كلمه دو ( ياء ) جمع نشده باشد ، مانند : ( الدنيا ، العليا ، الرءيا ، رءياك ، الحوايا ، و احيا ، احياهم ، محياى ، محياهم ) و نيز مانند : ( هداى ، مثواى ) و نظير آنها كه در اين حالت با الف نوشته مىشود و براى آن چنين دليل آوردهاند
هامش
( 1 ) دانى : المقنع ، ص 16 .
( 2 ) ابوبكر انبارى اين مطلب را چنين توجيه مىكند ( ج 1 ، ص 173 ) : « علت اينكه الف از ( يا ) حذف شده اين است كه يا فقط به اسماء داخل مىشود و به افعال داخل نمىشود و لذا الف را به جهت كثرت استعمال حذف كردند . »
( 3 ) بنگريد به دانى : المقنع ، ص 63 و عقيلى ، لوح 3 .