به همين ترتيب كلماتى كه در مواردى مانند مثالهاى گذشته حجم بيشترى دارد و الف در اكثر موارد آن حذف شده است ، در مقابل كلماتى قرار دارد كه حجم كمترى دارند ، مانند : « كان و قال » كه در تمام آنها الف اثبات مىشود . و ميان اين دو حالت دهها مثال و صيغه وجود دارد كه داراى الف وسطى است ، خواه در اصل وضع باشد و يا متصل به ضماير باشد و يا از حروف بناء باشد همه آنها در حذف و يا اثبات الف از همين معيارى كه گفتيم پيروى مىكنند ، و اين مطلب با تمرين در تطبيق اين ضابطه به دست مىآيد و با ميل كتابت بر حفظ صورتهاى قديمى كلمات تناسب دارد و همين طور با عوامل ديگرى تناسب دارد كه گاهى در اثبات الف در كلمهاى كه صورت آن به حذف الف مشهور شده است ، مؤثر است ، ولى گاهى كاتبى آن را مطابق تلفظ كتابت مىكند ، گويا كه در هيچ نص مكتوبى آن را نخوانده است و مثلا دو كلمهء ( هذا و لكن ) را به اين شكل مىنويسد : ( هذا ، لاكن ) و سپس به كارگيرى آن به صورت جديد شايع مىشود .
بررسى اين موضوع به نحوى كه گفته شد ، شايد بتواند تفسير و توجيه قابل قبولى درباره بسيارى از كلمات كه در بعضى جاها با اثبات الف و در بعضى جاها با حذف آن آمده به دست بدهد . اثبات الف در كلمه ( كاتب ) در سوره بقره ( 2 / 282 ، 283 ) و حذف در بقيه موارد ، « 1 » و اثبات الف در كلمه ( قرآن ) در همه جا و حذف آن در دو مورد : يكى سوره يوسف ( 12 / 2 ) و ديگرى سوره زخرف ( 43 / 3 ) ، « 2 » همچنين حذف الف در ( ترابا ) در سه مورد : سوره رعد ( 13 / 5 ) و سوره نمل ( 27 / 67 ) و سورهء نبأ ( 78 / 40 ) و اثبات آن در بقيه موارد ، « 3 » همچنين اثبات الف در كلمه ( كتاب ) در چهار مورد : سوره رعد ( 13 / 38 ) و سوره حجر ( 15 / 4 ) و سوره كهف ( 18 / 27 ) و سوره نمل ( 27 / 1 ) و حذف آن در همه جاهايى كه به صورت كتاب يا الكتاب « 4 » وارد شده است و مانند اين مثالها كه گاهى با حذف الف و گاهى با اثبات آن آمده ، هيچ كدام به خاطر اختلاف لفظ يا معناى عام كلمات در مواردى كه الف حذف يا اثبات شده نمىباشد ، بلكه كاتبان در نوشتن اين كلمات ، ميان حفظ رسم
هامش
( 1 ) دانى : المقنع ، ص 17 .
( 2 ) همان مصدر ، ص 19 .
( 3 ) همان مصدر ، ص 19 .
( 4 ) همان مصدر ، ص 20 .