حسب نوع كلمه مانند جمع و غير آن ذكر مىكند و گاهى كلمات معينى را به تنهايى مىآورد . شك نيست كه پديده حذف الف همان گونه كه پيشتر گفته شد طورى نيست كه بتوان روش معينى كه در برگيرنده تمام موارد باشد ، ذكر نمود .
ابو بكر لبيب در شرحى كه بر « عقيله » نوشته تلاش كرد كلماتى را كه در كتابت آنها الف حذف مىشود در سه قسم جمع آورى كند « 1 » : قسمى كه در آن حذف الف به خاطر قرائتهاى گوناگون است و قسمى كه آن را اختصار ناميده و قسمى ديگر كه به آن « اقتصار » مىگويد . قسم اوّل كه براى اختلاف قرائت است ، مانند : ( فاتحه 1 / 3 ) ملك يوم الدين كسى كه آن را ( مالك ) بر وزن فاعل بخواند ، در تلفظ الفى را اضافه مىكند كه در كتابت به جهت رعايت قرائت ديگر حذف شده است . و اما حذف اختصار ، حذف الفهايى است كه در جمع مذكر يا مؤنث سالم كه بيشتر استعمال مىشود و تشديد و همزه هم ندارد آمده است . و اما حذف اقتصار عبارت است از حذف الف در يك كلمه و اثبات آن در نظاير آن كلمه است ، مانند قول خداوند : « فى عبدى » ( فجر 89 / 29 ) كه بر حذف الف بعد از باء در اين كلمه بخصوص ، اجماع منعقد شده است ، ولى در الفاظ مشابهى الف بعد از باء اثبات شده ، مانند : « عبادى ، و عبادنا ، و عباد الرحمن » در همه جاى قرآن .
اين تقسيم بندى كه لبيب آن را انجام داده سند تاريخى ندارد . حذف به خاطر اختلاف قرائت ، با اين مطلب مردود است كه مصحف عثمانى جز بر يك قرائت نوشته نشده است ( همان گونه كه پيشتر آن را ترجيح داديم ) « 2 » و اما حذف « اختصار » يا « اقتصار » معنايش اين است كه پيش از كتابت مصحفها الف موجود بوده و كاتبان آن را به جهت اختصار يا اقتصار انداختهاند ، در حالى كه همان گونه كه قبلا بيان كرديم ، حقيقت اين است كه دورانى كه در آن مصحف نسخه بردارى شد مرحله انتقال بود و در اين مرحله روش جديدى براى اشاره به فتحه بلند وسطى اتخاذ نشده بود و الف در بعضى از كلمات نوشته مىشد و در بعضى از كلمات حذف مىگرديد ، « 3 » بلكه حتى بعضى از كلمات در جايى با الف و در جاى
هامش
( 1 ) بنگريد به : الدرة العقيله ، برگ 19 ب - 20 أ نيز بنگريد به : ما رغنى ، ص 42 .
( 2 ) بنگريد به : مبحث سوم از فصل دوم از همين كتاب .
( 3 ) دانشمندان كلماتى را كه در همه جا الف از آنها حذف شده به همان ترتيبى كه عقيلى آورده ، بر شمردهاند ( بنگريد به : لوح 3 ) او در آنجا مجموع آن كلمات را در سيزده بيت بيان كرده است .