كلمات ، نسبت به رسم عثمانى كار تازهاى بود ، لذا بر آنها آسان نبود كه اين علامت را به تمام حالات كلمه تعميم دهند و صورت قديمى هجاى كلمات را كه در آنها علامت فتحه بلند نوشته نمىشد فراموش كنند . و به همين جهت اين استخدام بتدريج وارد كتابت مىشد ، يعنى در مرحله نخست شامل همه كلماتى كه فتحه بلند وسطى جزئى از آنها بود نمىشد ، و نويسندگان در بعضى از كلمات آن را مىنوشتند و در بعضى ديگر حذف مىكردند ، حتى يك كلمه را در بعضى از موارد با اثبات الف به عنوان علامت فتحه بلند مىنوشتند و همان كلمه را در بعضى از موارد بدون الف مىآوردند ، و بدينسان قاعده اشاره به فتحه بلند وسطى ، در دورانى كه اصحاب پيامبر كتابت عربى را در نوشتن قرآن كريم به كار گرفتند استقرار نيافته بود ، و لذا رسم عثمانى ويژگيهاى همين مرحله را داشت و بعضى از كلمات نشان دهنده روش جديد در اثبات علامت فتحه بلند وسطى بود و بعضى ديگر به همان روش قديم و بدون علامت فتحه بلند وسطى نوشته مىشد .
1 . حذف علامت فتحه بلند
أ - موضع دانشمندان پيشين درباره اين پديده
به نظر مىرسد كه قسمتى از تاريخ تطور به كارگيرى علامت الف در نشان دادن فتحه بلند از دانشمندان رسم و دانشمندان عربى پنهان مانده است و براى همين است كه درباره روش رسم عثمانى در نوشتن فتحه بلند وسط كلمه دچار حيرت شدهاند و تلاش نمودهاند كه به تفسير و توجيه قابل قبولى درباره اين موضوع دست پيدا كنند و نظرات متفاوتى ابراز كردهاند كه همه آنها در عدم آگاهى از تاريخ اين موضوع مشترك هستند ، آگاهى و معرفتى كه اكتشافات اخير آن را به دست داده است . آنها علت حذف علامت فتحه بلند را گاهى ضعف آن « 1 » و گاهى كثرت استعمال « 2 » و گاهى تخفيف و اختصار « 3 » و گاهى جهت احتمال دو
هامش
( 1 ) ابن درستويه مىگويد : ( ص 44 ) « در ميان حروف لين از همه بيشتر الف حذف شده است ، چون ضعيف است و بيش از حروف ديگر استعمال شده است . »
( 2 ) به عنوان نمونه ، بنگريد به : ابو بكر انبارى ، ج 1 ، ص 173 و صولى ، ص 36 .
( 3 ) به عنوان نمونه بنگريد به : دانى : المقنع ، ص 10 ، 16 و سليمان بن نجاح ، لوح 4 و رازى : مفاتيح الغيب ، ج 1 ، ص 57 و علم الدين سخاوى : الوسيله ، برگ 15 ب و 16 / أ .