از جمله مثالهاى حذف كسره بلندى كه علامت ضمير است و متصل به اسماء آمده و به سبب وقف در فاصله حذف شده عبارت است از قول خداوند در سوره ص ( 38 / 8 - 14 ) :
. . . بَلْ لَمَّا يَذُوقُوا عَذابِ . . .
الْوَهَّابِ . . .
عِقابِ
از همين نوع است قول خداوند در سوره ملك ( 67 / 16 - 19 )
. . . تَمُورُ . . .
نَذِيرِ . . .
نَكِيرِ . . .
بَصِيرٌ
و مانند آن بسيار است .
و اما مثالهاى حذف كسره بلند از آخر كلماتى كه در فواصل واقع شده و كسره بلند از جوهر كلمه است كه به سبب وقف و رعايت تناسب حذف شده مثال آن از اسماء كلمه « التّنادى » است كه در قول خداوند در سوره غافر ( 40 / 31 - 33 ) آمده است :
لِلْعِبادِ . . .
يَوْمَ التَّنادِ . . .
مِنْ هادٍ
و از افعال كلمه ( بسر ) در سوره فجر ( 89 / 5 ) است :
وَ الْفَجْرِ - وَ لَيالٍ عَشْرٍ - وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ - وَ اللَّيْلِ إِذا يَسْرِ - هَلْ فِي ذلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ
در اينجا ياء كه علامت كسره بلند است از فعل مضارع ( يسرى ) حذف شده در حالى كه اين حرف لام الفعل كلمه است و در جايى واقع نشده كه جزم آن لازم باشد و تنها در حال وقف حذف شده كه رؤوس آيات قبلى شبيه هم باشند و در خط هم از تلفظ پيروى شده است « 1 » .
ب : حذف علامت كسره بلند در غير فواصل به خاطر كراهت التقاى دو ساكن
در لغت عرب بنايى كه در آن دو ساكن به هم رسيده باشد مانع از آن است كه حركت بلند با صدايى غير از صداى حرف متحرك خوانده شود ، مگر در حالت وقف و يا در باب دابّة و شبيه آن به اين معنا كه تركيب مقطعى يا همان التقا دو ساكن ( ص ح ح ص ) در لغت عربى ممنوع است مگر در آن دو حالتى كه گفته شد ، « 2 » و هرگاه چنين حالتى هنگام صرف كلمه و يا اتصال به ضماير و يا وقوع در كنار كلمه ديگر در سياق كلام ، پيش بيايد ، در اين صورت حركت بلند به حركت كوتاه تبديل مىشود و به شكل ( ص ح ص ) تبديل مىشود كه در لغت عرب شايع است .
دانشمندان رسم و قرائات و علماى لغت عربى اين پديده و تأثير آن در بناى كلمات را
هامش
( 1 ) بنگريد به : فرّاء : معانى القرآن ، ج 3 ، ص 260 و ابن خالويه : اعراب ثلاثين سوره ، ص 74 و زمخشرى : الكشاف ، ج 4 ، ص 596 و قلقشندى ، ج 3 ، ص 200 .
( 2 ) بنگريد به : ابن يعيش ، ج 9 ، ص 121 و برجشتراسر ، ص 42 ، و دكتر عبد الصبور شاهين : القراءات القرآنية ، ص 56 و دكتر كمال محمد بشر : دراسات فى علم اللغة ، ق 1 ، ص 198 - 197 .