و نيز مىگويد « 1 » : « عرب گاهى ياء را مىاندازد و به كسره ما قبل آن اكتفا مىكند . »
همان گونه كه تناسب فاصلهها و رؤوس آيات در هنگام وقف گاهى موجب افزودن صوتهايى در آخر بعضى از كلمات مىشود مانند : ( السبيلا . . . و حسابيه ) همچنين گاهى هم سبب حذف و يا كوتاه كردن صداى حركات در آخر بعضى از كلمات مىشود و كاتبان مصاحف اين موضوع را رعايت كردهاند و علامت كسره بلند را در بيشتر جاهايى كه سر آيه بوده حذف نمودهاند . سيبويه مىگويد « 2 » : « همه چيزهايى كه در كلام حذف نمىشود و يا بهتر است كه حذف نشود ، در فاصلهها حذف مىشود . » سپس مىگويد : « اين كار جايز است و مطابق با سليقه عربى است و موارد بسيار دارد . »
علامت كسره بلند در فواصل آيات حذف مىشود خواه علامت ضمير مسبوق به نون در افعال باشد يا علامت ضمير متصل به اسماء باشد و يا لام الفعل كلمه باشد ، چه در اسم و چه در فعل . مثال براى حذف علامت ضمير در افعال ، قول خداوند است : ( سوره شعراء 69 / 78 - 81 )
الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ - وَ الَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَ يَسْقِينِ - وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ - وَ الَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ
چيزى كه جلب توجه مىكند اين است كه در سه آيه از اين آيات دو ياى ضمير وجود دارد و هر كدام از آنها كه در وسط آيه است حذف نشده
خَلَقَنِي ،
يُطْعِمُنِي
و
يُمِيتُنِي
ولى هر كدام در رأس آيه قرار گرفته حذف شده است
يَهْدِينِ
، يَشْفِينِ
و
يُحْيِينِ
و اين دليل روشنى است بر اينكه وقف بر سر آيات و رعايت تناسب آنها در حذف علامت كسره بلند اثر دارد و دليل بر اين است كه اين حذف به خاطر سقوط آن در نطق است و مثال آن فراوان است . در اين مطلب تأمل كنيد و ببينيد كه چگونه كلماتى كه در فواصل با واو و نون ختم شده ، در اين آيات در رديف هم قرار گرفته است ( بقره 2 / 38 - 42 ) :
. . . وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ . . .
هُمْ فِيها خالِدُونَ . . .
فَارْهَبُونِ . . .
فَاتَّقُونِ . . .
تَعْلَمُونَ
و اثر وقف در فاصله را حذف صداى كسره بلند از لفظ در (
فَارْهَبُونِ
،
فَاتَّقُونِ
) و تأثير گذارى آن را در حذف علامت در لفظ ملاحظه فرماييد .
هامش
( 1 ) معانى القرآن ، ج 3 ، ص 260 .
( 2 ) الكتاب ، ج 2 ، ص 289 و نيز بنگريد : فرّاء : معانى القرآن ، ج 3 ، ص 260 و ابن يعيش ، ج 9 ، ص 78 .