ياء در آخر كلمه مىشود بررسى كنيم و ظاهر اين است كه همه اين عوامل به كوتاه كردن كسره بلند و يا حذف آن در حال نطق بر مىگردد و در كتابت نيز مطابق نطق عمل شده است « 1 » .
الف : حذف علامت كسره بلند در فاصلهها
در آغاز اين بحث اشاره كرديم كه حركتهاى بلند در آخر كلمات ، بيشتر از وسط كلمات در معرض كوتاه شدن هستند و كسره بلند كه علامت آن در آخر كلمه حذف مىشود ، غالبا علامت ضمير متكلم و يا لام الفعل كلمه است ، خواه كلمه اسم باشد يا فعل .
سيبويه اشاره مىكند كه روش عربها حذف ياء ( كسره بلند ) كه ضمير است در حالت وقف مىباشد ، مانند : ( هذا غلام ) در ( هذا غلامى ) و يا ( قداسقان و اسقن ) در ( أسقانى و اسقنى ) چون عادت عربها اين است كه در حال وقف چيزى را حذف مىكنند كه در حال وصل حذف نمىشود « 2 » . همچنين سيبويه اشاره مىكند كه بعضى از عربها ياء را حتى در كلمهاى كه الف و لام دارد مانند : ( القاضى ) در حالت وقف حذف مىكنند « 3 » . و فراء نيز معتقد است كه حذف يا در آخر كلمه در كلام عرب جايز است خواه ضمير باشد يا جوهر كلمه ، آنجا كه مىگويد : « 4 » « عرب باكى ندارد از اينكه ياء را از آخر كلام حذف كند اگر ما قبل آن مكسور باشد « 5 » از آن جمله است : ( ربّى أكرمن - و - أهانن ) در سوره فجر ( 89 / 15 و 16 ) و سخن خداوند :
( اتمدّونن بمال ) در سوره نمل ( 27 / 36 ) و از غير نون هم حذف مىشود ، مانند : ( المناد ) و ( الداع ) و مثالهاى آن بسيار است و از ياء به كسره ما قبل آن اكتفا مىشود » .
هامش
( 1 ) بر جشتراسر در كتاب ( التطور النحوى ، ص 44 ) مىگويد : « در رسم قرآن در بيشتر موارد ياء كه دلالت بر كسره ممدوده در آخر كلمات دارد ، حذف مىشود خواه ضمير باشد يا غير آن ، مانند : 1 . يقوم و دعان و الداع و يوم يأت . و اين دلالت مىكند كه در لهجه حجاز در بسيارى از حالات كسره ممدوده پايانى كلمه كوتاه مىشده است .
( 2 ) الكتاب ، ج 2 ، ص 289 و نيز بنگريد به : ص 292 .
( 3 ) ج 2 ، ص 288 و نيز بنگريد به : صولى ، ص 252 و مكى : الكشف ، ج 1 ، ص 231 و ابن يعيش ، ج 9 ، ص 75 .
( 4 ) معانى القرآن ، ج 1 ، ص 90 .
( 5 ) علماى گذشته عقيده داشتند كه پيش از ياى مد كسره كوتاهى وجود دارد و در هنگام حذف ياء به آن كسره اكتفا مىشود ولى بررسيهاى آوا شناسى نشان مىدهد كه ياى مد تنها يك كسره بلند است كه گاهى كوتاه مىشود و يا حذف مىگردد .