است ؟ « 1 » اين كوشش در تكميل الفباى عربى - همان گونه كه گفتيم - به صورت ناقصى انجام گرفت و علامت واو و ياء همچنان به چهار حرف دلالت كرد كه عبارتند از واو و ياء صامت و فتحه و كسره بلند ( يا همان چيزى كه آن را حروف مدّ مىگويند . ) و براى همين است كه استاد حفنى ناصف مىگويد : « 2 » « كسى كه لام الف را در حروف اضافه كرد ، بايد ( لام واو ) و ( لام ياء ) را هم اضافه مىكرد . » و شايد اين كار دانشمندان علوم عربى كه تنها به اضافه كردن لام الف اكتفا نمودند ولى اين معامله را با واو و ياء انجام ندادند ، به خاطر عوامل صوتى باشد كه مربوط است به طبيعت واو و ياء و رابطه آنها با حركات بلندى كه از جنس آنهاست و يا اساسا بعضى از آنها در حقيقت تفاوتهاى موجود ميان دو حالت را به طور دقيق درك نكردهاند « 3 » . البته اين بدان معنا نيست كه دانشمندان علوم عربى از تفاوت آوايى ميان دو حالت و او ياء غافل بودهاند . ازهرى مىگويد « 4 » : « واو و ياء هرگاه بعد از فتحه واقع شوند قوىتر مىگردند و همچنين اگر متحرك شوند از آن هم قوىتر مىگردند . و ابن يعيش مىگويد « 5 » . واو و ياء اگر ساكن باشند و پيش از آنها حركتى از جنس آنها باشد ، دو تا
هامش
( 1 ) بنگريد به : دانى : المحكم ، ص 199 - 197 و كتاب النقط از همان نويسنده كه در پايان المنقع چاپ شده ، ص 145 - 144 .
( 2 ) تاريخ الادب ، ص 11 .
( 3 ) بنگريد به : دكتر كمال محمد بشر : دراسات فى علم اللغة ، قسمت 1 ، ص 79 برجشتر اسر مستشرق عقيده دارد ( تطور النحوى ، ص 30 - 29 ) كه تلفظ واو و ياء و بهتر بگوييم اعضا مخصوص تلفظ آنها با اعضا مخصوص تلفظ ضمهء كسره بلند مطابقت كلى دارد ولى در ميان آنها تنها يك تفاوت وجود دارد كه مربوط به صداى آنها در مقطع كلمه است به اين صورت كه ضمه و كسره هميشه در مركز مقطع است ولى اگر در قسمت سابق يا لا حق مركز مقطع باشد در اين حالت آن را واو و ياء مىناميم . اما دكتر ابراهيم انيس ( بنگريد به : الاصوات اللغويه ، ص 42 ) اظهار مىدارد كه جاى خالى ميان زبان و فك بالا در حال تلفظ ياء ، تنگتر است از آن در حال تلفظ كسره . و بنابراين در حال تلفظ كسره ، نوع خفيفى از صداى مخصوص به گوش مىرسد . و امكان دارد ياء را به خاطر اينكه در حال تلفظ مشتمل بر صداى مخصوص است ، صداى صامت به حساب بياوريم اما وقتى به محل آن در زبان توجه مىكنيم به صداى لين ( كسره ) بيشتر شباهت دارد و لذا دانشمندان جديد ياء را شبيه صداى لين ناميدهاند . حال واو با ضمه هم مانند حال ياء با كسره است بنابراين علاوه بر فرق در وظيفه ياء و واو از سويى و كسره و ضمه از سوى ديگر در مقطع فرق ديگرى هم ميان آنها موجود است كه مربوط به طبيعت صداى مىشود و اينكه هر يك از واو و ياء نوع خاصى از صدا دارند كه آنها را به صداهاى صامت نزديك مىكند ، درباره تفصيل بحث در رابطهء ميان واو و ياء و حركات همچنين آنها بنگريد به : دكتر عبد الصبور شاهين : القراءات القرآنية ، ص 48 - 39
( 4 ) تهذيب اللّغه ، ج 1 ، ص 52 و بنگريد به : دكتر رمضان عبد التواب ، ص 363 .
( 5 ) ابن يعيش ( يعيش بن على ) : شرح المفصل ، قاهره ، الطباعة المنيرى ( د . ت ) ج 10 ، ص 30 و 99 .