است از : بستن دو مجراى صوتى در يك لحظه با فشار دادن هوا در پشت آنها و سپس باز كردن آنها به گونهاى كه هوا يك مرتبه خارج شود و صدايى مانند صداى تركيدن چيزى از آن حادث گردد « 1 » . اين صدا را در عربى « نبره » و يا « همزه » مىگويند . و اينكه حرف الف بعدها متحول شد و به فتحه بلند دلالت كرد ، مطلبى است كه در مبحث بعدى درباره آن صحبت خواهيم كرد .
همچنين دو علامت واو و ياء در اين الفبا نماينده دو صوت صامت هستند كه در اصل وضع آنها چنين بودند و در اينجا از تطور استعمال آنها كه به ضمه و كسره بلند « 2 » دلالت مىكنند صرف نظر مىكنيم .
اولا : صداهاى لغت عربى و علامتهاى آنها نزد دانشمندان علوم عربى
لازم است در اينجا روشن كنيم كه دانشمندان علوم عربى در فهم اين مسأله گاهى دچار اضطراب شدهاند . اين اضطراب در اثر خلط ميان صداهاى منطوق و علامتهاى مكتوب از يك سو ، و بىتوجهى به بعد تاريخى تطور الفبا از سوى ديگر ، ناشى شده است . اصل حروف عربى از نظر خليل و سيبويه بيست و نه حرف است ، ولى خليل حروف صحيحى را كه محل و مخرجى دارند جدا كرده و آنها بيست و پنج حرف هستند كه واو و ياء و الف لين و همزه را شامل نمىشوند . او اين چند حرف را حروف هوايى مىنامد چون از درون خارج مىشوند و در محلى از اعضاى نطق قرار نمىگيرند . « 3 » بدون شك اين بيان ناشى از تشخيص ندادن موقعيت اين چهار حرف است كه گاهى به حروف صامت و گاهى به حركات مربوط مىشوند . و گويا اشتراك در علامت كه هم در حال صامت بودن و هم در حال حركت داشتن همان علامت را دارند ، باعث اين سوء فهم شده است .
سيبويه تنها به ذكر حروف بر اساس مخارج آن پرداخته و با اينكه با استاد خود اختلاف نظرهايى دارد ولى در اين مطلب روش او را پيش گرفته كه به حدود فاصله ميان واو و ياء كه از حروف صامت هستند و واو و ياء كه از حركات بلند هستند ، توجهى نكرده است .
چيزى كه اين بىتوجهى را تأكيد مىكند اين است كه او در آغاز الفبا ، اوّل همزه و سپس الف را ذكر كرده ولى واو و ياء را تنها يك بار آورده است . « 4 »
هامش
( 1 ) بنگريد به : دكتر ابراهيم انيس : الاصوات اللغوية ، ص 91 و دكتر عبد الصبور شاهين : القراءات القرآنية ، ص 24 و دكتر كمال محمد بشر : الاصوات ، ص 142 .
( 2 ) بنگريد به : دكتر كمال محمد بشر : دراسات فى علم اللغة ، قسمت اول ، ص 69 - 64 و 75 - 73 .
( 3 ) بنگريد به : كتاب العين ، بغداد ، مطبعة العانى ، 1967 ، ج 1 ، ص 64 و ابن منظور ، ج 1 ، ص 7 .
( 4 ) بنگريد به : سيبويه ( ابو بشر عمرو بن عثمان ) : الكتاب ، ط 1 ، قاهره ، بولاق ، 1317 ه ج 2 ، ص 404 .