4 . توجيه زيادت و حذف با احتمال قرائات
بعضى از پژوهشگران معتقدند كه مصحف عثمانى طورى نوشته شده كه شامل حروف هفتگانه باشد يا بگوييم كه اين رسم طورى است كه شامل رسم آن احتمالات است و سابقا در اين باره سخن گفتيم . بنابراين بعضى از دانشمندان سعى كردهاند كه حذف و زيادت بعضى از حروف بخصوص حروف مدّ ( حركات بلند ) را چنين تحليل كنند كه مقصود از آن اين بوده كه كلمه احتمال همه قرائتهاى صحيح را داشته باشد ، حتى بعضى از علما يكى از مزاياى رسم عثمانى را دلالت يك كلمه بر قرائتهاى مختلف مىدانند . « 1 » و بعضى از پژوهشگران متأخر يكى از فصلهايى كه در آن ويژگيهاى رسم را بررسى كردهاند ، تحت اين عنوان قرار دادهاند : ( كلماتى كه دو قرائت دارد ولى مطابق با يكى از آنها نوشته شده ) « 2 » و « جعبرى » در شرح رائيه « 3 » خود در تحليل حذف و اثبات حروف مدّ و ساير ويژگيهاى رسم عثمانى « 4 » ، به اين نقطه نظر اعتماد كرده است و مىبينيم كه او درباره بعضى از ظواهر رسم كه از آن صحبت كرده چنين تعبير مىكند كه : « علت حذف الف احتمال دو قرائت است » « 5 » و يا « علت اثبات و حذف ، احتمال دو قرائت است و قرائت ياء در جايى كه نوشته شده طبق قاعده و در جايى كه حذف شده اصطلاحى است . » او اين سخن را به هنگام بحث از كلمه « ابراهيم » كه در سوره بقره بدون ياء نوشته شده « 6 » آورده است و « لبيب » حذف الف را سه نوع دانسته كه يكى از آنها اختلاف قرائتهاست . « 7 »
در فصل پيشين قول برتر در مسأله كتابت مصحف عثمانى با يكى از حروف هفتگانه و مسأله احتمال بيش از يك قرائت در رسم عثمانى را ، ذكر كرديم و در آنجا ترجيح داديم كه مصحف عثمانى بر اساس يك قرائت نوشته شده ، يعنى رسم كلمات براى نشان دادن
هامش
( 1 ) بنگريد به : زرقانى ، ج 1 ، ص 366 .
( 2 ) بنگريد به : سيوطى : الاتقان ، ج 4 ، ص 147 و قسطلانى ، ج 1 ، ص 288 .
( 3 ) رائيه همان قصيدهاى است كه « عقيلة اتراب القصائد » ناميده مىشود و ناظم آن قاسم بن فيره شاطبى و درباره رسم مصحف است . درباره كتابهاى تأليف شده در رسم ، به مبحث اوّل از فصل سوم اين كتاب مراجعه نماييد .
( 4 ) بنگريد به : قسطلانى ج 1 ص 289
( 5 ) بنگريد به : خميلة ارباب المراصد ، برگ 83 أ و نيز : 83 ب و 88 أ و 91 أو موارد ديگر .
( 6 ) بنگريد به : برگ 86 أ .
( 7 ) الدرة العقيله ، برگ 19 ب درباره همين انديشه بنگريد به : علم الدين سخاوى : الوسيلة ، برگ 15 أ .