وقتى يك الف در اوّل كلمهاى اضافه شد ، براى نشان دادن معناى زايدى در وجود آن نسبت به كلمه ما قبل است مانند : « لا اذبحنه » ( نمل 27 / 21 ) و « لا اوضعوا خللكم » « 1 » ( توبه 9 / 47 ) به گفته مراكشى اين زيادت جهت تنبيه بر اين معناست كه كلمه بعدى از نظر وجودى ثقيلتر و شديدتر از كلمه قبلى است ، پس « ذبح » شديدتر از « عذاب » و « رخنه كردن در ميان شما » بدتر از « فساد » است و الف در خط ظاهر شد چون هر دو قسم از لحاظ علم و آگاهى روشن بود . « 2 »
هر الفى كه در كلمهاى باشد به خاطر معنايى است كه تفصيل در وجود دارد و براى آن دو اعتبار است : اعتبارى از جهت ملكوتى و صفات حال يا امور علوى كه حسّ آنها را درك نمىكند ، در اين حالت الف از خط حذف مىشود تا علامتى بر آن باشد ، و اعتبار ديگرى از جهت ملكيت حقيقى در علم يا امور سفلى كه در اين حالت الف اثبات مىشود . « 3 » زركشى در دنباله سخن مراكشى مىگويد : علماى ظاهر در حذف اين الف مىگويند كه جهت اختصار و كثرت استعمال حذف شده است . « 4 »
در مورد و او بايد گفت كه زيادت آن ، دلالت بر ظهور معناى كلمه در بالاترين طبقه از وجود و بزرگترين مرتبه از عيان دارد ، مانند :
سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ
( اعراف 7 / 145 ) و
هامش
بدين گونه سخن گفته است : « اين معانى دقيق و نكات پنهان كه در لابه لاى اين رسم قرار دارد و علما در كشف آنها ابتكار نشان دادهاند خواه صحابه آنها را اراده كرده باشد يا نه ، تأويلات و توجيهات قابل قبول و مفيدى هستند و در آنها مشكلى وجود ندارد همان گونه كه طرفداران تغيير رسم آن را ادعا مىكنند » سپس مىگويد ( ص 316 ) « آن معانى كه علما گفتهاند متعدد و متنوع است ولى رسم همان رسم است و در لا به لاى خود معناهايى دارد كه جز براى كسى كه در آن با عقل درست و قلب نورانى بينديشد و در صدد رسيدن به اسرار معجز نماى اين رسم باشد ، كشف نمىشود . پس هرگاه بعضى از علما به فهم اين معانى پنهان موفق شوند اين توفيقى از خداوند است و اگر ديگران در فهم آن معانى كه در پشت اين رسم است خطا كنند ، اين كار عيبى بر رسم نيست بلكه آن يك نوع اجتهاد و خطا در اجتهاد است » .
ما در اينجا نمىخواهيم چيزى بر اين سخن اضافه كنيم چون اصل روش مراكشى كه بعدها در مورد بسيارى از علما هم تكرار شده ، از نظر ما در بررسى درست رسم مصحف مردود است و اين كار تنها از اين جهت قابل توجه است كه الفاظ تلاوت را نشان مىدهد و براى حفظ كتاب خدا در طول قرنها و گذشت زمان ، نوشته شده است .
( 1 ) زيادت الف در اين آيه اختلافى است و در قرآنهاى چاپى نيامده است .
( 2 ) بنگريد به : زركشى ، ج 1 ، ص 381 و قسطلانى ، ج 1 ، ص 287 - 286 .
( 3 ) همان دو مصدر پيشين به ترتيب ، ج 1 ، ص 388 و ج 1 ، ص 287 .
( 4 ) زركشى ، ج 1 ، ص 391 .