را كه در رسم عثمانى وجود دارد ، روشنتر خواهد كرد و انديشه خطاى كاتبان را كه بايد آخرين احتمال در اين مورد تلقى شود ، دور خواهد نمود . و بر پژوهشگران است كه در اين مرحله از بحث انديشه خطاى كاتبان را از خود دور كنند ، زيرا كه همه دلايل حكايت از آن دارد كه آنچه در رسم مصحف آمده ، واقعيت نوشتارى كتابت عربى در آن دوره از زمان است .
3 . اختلاف رسم به جهت اختلاف معنا
توجيهاتى كه دانشمندان براى ويژگيهاى رسم عثمانى ذكر مىكردند ، يا مربوط به لغت بود و يا مربوط به سهولت بر كاتب ، تا اينكه ابو العباس احمد بن محمد بن عثمان الازدى العدوى معروف به ابن البناء مراكشى ( 721 - 654 ه ) كتاب خود را درباره كشف اسرار رسم عثمانى نوشت . همان كتابى كه زركشى ( متوفى 794 ه ) و سيوطى ( متوفى 911 ه ) از آن به نام « عنوان الدليل فى مرسوم خط التنزيل » « 1 » نام مىبرند و قسطلانى آن را « الدليل من مرسوم التنزيل » « 2 » معرفى مىكند . علتها و توجيهاتى كه در اين كتاب ذكر شده يا به اين بر مىگردد كه اختلاف در رسم كلمه مربوط به اختلاف در معناى آن بر حسب موقعيتى كه دارد مىباشد و يا بازگشت به اين مىكند كه اختلاف رسم به سبب معانى باطنى است كه متعلق به مراتب وجود و مقامات مىباشد . هر چند كه ما به اين كتاب دسترسى پيدا نكرديم ، « 3 » ولى زركشى و قسطلانى تقريبا ما را از اصل اين كتاب بىنياز كردهاند ، زيرا آن مقدار از كتاب را كه بيانگر روش ابو العباس و شامل نمونههايى از تطبيقهاى او بر مثالهاى متعددى از رسم عثمانى باشد ، آوردهاند .
روش ابو العباس بر اين اساس است كه « اختلاف رسم در خط بر حسب اختلاف احوال معانى آن كلمات است » « 4 » و نيز « براى تنبيه بر عوامل پنهان و پيدا و مراتب وجود و مقامات
هامش
( 1 ) بنگريد به : البرهان ، ج 1 ، ص 380 و الاتقان ، ج 4 ، ص 145 .
( 2 ) لطائف الاشارات ، ج 1 ، ص 285 .
( 3 ) پيش از اين درباره اين كتاب صحبت كرديم .
( 4 ) زركشى ، ج 1 ، ص 380 و سيوطى : الاتقان ، ج 4 ، ص 145 .