مىكنم ؛ زيرا آنها اين بيت مجهول را كه مطابق با آيه قرآن وارد شده دليلى بر صحت آن مىانگارند . در حالى كه اگر آنها قرآن را دليلى بر صحت آن بيت مىدانستند اولىتر بود . »
بنابراين مىتوان حديث عروه را به چيزى حمل كرد كه ابن اشته آن را گفته و دانى آن را روايت كرده است و آن اينكه معناى خطا در اين روايت خطا در انتخاب اولين حرف از حروف هفتگانه است كه مردم بر آن اجتماع كردهاند ، و منظور اين نيست كه آنچه نوشتهاند خطاست و جايز نيست ، زيرا چيزى كه جايز نيست ، با اجماع مردد است هر چند مدت زمان زيادى بر آن بگذرد و يا قدر و منزلت گوينده آن مهمّ باشد . دانى پس از مناقشه در دلالت خبر مىگويد : « 1 » « از اين گذشته عايشه با تمام قدر و منزلت و وسعت اطلاعى كه درباره لهجه قوم خود دارد ، به صحابه نسبت ( لحن ) و به كاتبان نسبت خطا داده است در حالى كه مىدانيم كه موقعيّت صحابه را در فصاحت و علم به لغت نمىتوان ناديده گرفت و چنين نسبتى جايز نيست » .
از مجموع اين مطالب چنين نتيجه مىگيريم كه دو خبر مزبور ، دلالتى بر وقوع خطا در رسم عثمانى ندارد و همين موضع را مىتوان در خبر ابان بن عثمان اتخاذ كرد . بنابراين اين عقيده كه كلماتى كه در مصحف به صورتى آمده و با قواعد علما عربى كه بعدها وضع كردهاند مخالف است ، ناشى از خطاى كاتب مىباشد ، بر روايت صحيحى استوار نيست و با دليلى تأييد نشده است بلكه اين عقيدهاى است كه از يك ديدگاه ناوارد به هجا كلمات ناشى شده و از جنبهء تاريخى كتابت غفلت گرديده و به اصل تمسك كرده كه اصل در كتابت مطابقت خط با تلفظ است . روى اين بيان كسى كه در رسم عثمانى نگاه مىكند و مىخواهد تفسير درست ويژگيهاى هجا وارد در آن را به دست بياورد ، بايد انديشه خطاى كاتبان را از خود دور كند و از سخن گفتن درباره چيزى كه وسايل لازم را در تأييد آن به عنوان يك رأى و تفسير ندارد ، خوددارى كند ، زيرا قسمت مهمى از تاريخ كتابت عربى در دورههاى پيشين ناشناخته است و رسم عثمانى با تمام مثالها و صورتهايى كه در رسم كلمات دارد ، بهترين نماينده واقعيت كتابت عربى در اين دوره است . و شك نيست كه هر گونه كشف جديدى كه در زمينه متون نوشته شده قديم ، به عمل آيد ، آن حقايق نوشتارى
هامش
( 1 ) بنگريد به : المقنع ، ص 119 - 118 .