شاطبى درباره رسم ، مىگويد : « 1 » « نظم خراز از متأخران در بلاد مغرب ، ارجوزهء ديگرى است كه در آن ، موارد خلاف بسيارى بر كتاب « المقنع » افزوده شده و به ناقلين آنها نسبت داده شده و در مغرب شهرت يافته و مردم بر حفظ آن همت گماشتهاند و با وجود آن كتابهاى ابو داود و ابو عمرو و شاطبى در رسم را به دست فراموشى سپردهاند » .
شروح علما بر « مورد الظمآن » بسيار است و ابن عاشر انصارى گفته : اولين كسى كه آن را شرح كرده ابو محمد عبد اللّه بن عمر الصنهاجى شاگرد مؤلف است . « 2 »
همچنين اين قصيده را شيخ حسين بن على بن طلحه الرجراجى شرح كرده و از شرح آن در سال 842 ه فارغ شده است . « 3 »
ابو عبد اللّه بن محمد بن عبد اللّه بن عبد الجليل تنسى ( متوفى 899 ه ) قسمت مربوط به ضبط را شرح كرده و ما در فصل بعدى به آن خواهيم پرداخت .
معروفترين شرح « مورد الظمآن » همان شرح عبد الواحد بن احمد بن على بن عاشر الانصارى ( متوفى در فاس به سال 1040 ه ) مىباشد كه آن را « فتح المنان المروى به مورد الظمآن » « 4 » ناميده است و در مقدمه آن به مصادرى كه اعتماد كرده اشاره نموده است و آن مصادر در برگيرنده قسمت اعظم كتابهايى است كه ذكر شده كه شامل كتابهايى است كه پس از تأليف المقنع دانى نوشته شده است .
از آنجا كه قصيده « مورد الظمآن » غير از قرائت نافع قرائتهاى ديگر را شامل نمىشود و وجوه اختلافى را كه مربوط به آن قرائتهاست بيان نمىكند ، لذا ابن عاشر براى بر طرف ساختن اين نقيصه ، ذيلى بر شرح خود به صورت نظم اضافه كرده و در اين باره مىگويد : « 5 » « و اين ذيلى است كه آن را « العلان بتكميل مورد الظمآن » ناميدم و بقاياى اختلافات
هامش
( 1 ) تاريخ ابن خلدون ، مجلد 1 ، ص 792 .
( 2 ) فتح المنان ، برگ 2 ب .
( 3 ) نام اين شرح « تنبيه العطشان » است و از آن يك نسخه خطى در كتابخانه الازهر به شمارهء ( 22282 قراءات ) و نسخهء ديگرى در دار الكتب المصريه به شماره ( 1 ش قراءات ) موجود است .
( 4 ) بنگريد به : زركلى ، ج 4 ، ص 323 از شرح مزبور چند نسخه خطى در كتابخانه الازهر و دار الكتب المصريه و كتابخانه شهردارى اسكندريه و كتابخانه الظاهريهء دمشق و شايد جاهاى ديگر موجود است .
( 5 ) فتح المنان ، ص 191 .