در اختيار ما بود مراجعه كردم ، ديدم كه او در اين كتاب غالبا به توصيف رسم كلمات پرداخته و از آنچه دانى در المقنع آورده است افزونتر نيست ، جز اينكه آن را چندين باب كرده و سندهاى روايات گاهى بعضى از خود روايات و را حذف كرده است .
هريك از زركشى ( متوفى 794 ه ) در البرهان « 1 » و سيوطى ( متوفى 911 ه ) در الاتقان « 2 » و قسطلانى ( متوفى 923 ه ) در لطائف الاشارات « 3 » و دمياطى ( متوفى 1117 ه ) در الاتحاف « 4 » هر كدام فصولى آوردهاند كه در آنها قضايا و موضوعات و فروعى را كه در كتابهاى رسم آمده است ، ذكر كردهاند . « 5 » .
تأليف در موضوع رسم در اواخر قرن گذشته ميلادى و قرن حاضر ادامه يافت ، ولى اين تأليفات با روشى نوشته شده كه سهولت و گستردگى تأليفات قديمى را ندارد و بعضى از آنها به صورت نظم است كه ديگران آنها را شرح كردهاند و به الفاظ نظم مقيد شدهاند و به مصادر متأخرى استناد كردهاند كه بيشتر در اطراف دو قصيده معروف در رسم « العقيله » و « مورد الظمآن » دور مىزند . « 6 »
هامش
( 1 ) ج 1 ، ص 430 - 376 .
( 2 ) ج 4 ، ص 162 - 145 سيوطى در رسالهاى كه در خط دارد ( ص 56 ) و در : اتمام الدراية لقرّاء النقايه كه در حاشيه مفتاح العلوم سكاكى چاپ شده است ( ط 1 ، قاهره ، المطبعة الادبية 1371 ه ص 132 ) اشاره مىكند به اينكه در اين باره فصلى را در التحبير منعقد كرده و آن را به صورتى كه تاكنون نوشته نشده تهذيب كرده و سپس آن را در اوراق جداگانه قرار داده و « كبت الاقران فى كتب القرآن » ناميده و در اتمام الدرايه ، ( مكتب القرآن ) آمده كه گمان مىكنم تحريف شده باشد .
( 3 ) ج 1 ، ص 306 - 279 .
( 4 ) دمياطى ( احمد بن محمد ) : اتحاف فضلاء البشر فى القراءات الاربع عشر ، قاهره ، 1359 ه ص 9 . دمياطى در آخر عمر سورهاى مسائلى از رسم را كه در آن سوره آمده ذكر كرده است .
( 5 ) در اينجا دو كتاب قديمى در رسم وجود دارد كه مؤلف آنها شناخته نشده است ، نام يكى از آنها « جامع الكلام فى رسم مصحف الامام » است و نسخههاى خطى متعددى از آن وجود دارد ، و ديگرى كتاب « الهجاء » است كه يك نسخه خطى از آن در يكى از كتابخانههاى تركيه است . ميكروفيلم آن نيز در معهد المخطوطات مىباشد . كتاب دوم در مقايسه با كتاب اوّل اهميت بيشترى دارد چون مؤلف هميشه مصادر خود را ذكر مىكند .
( 6 ) از جمله اين تأليفات است كتاب « ارشاد القراء و الكاتبين الى معرفة رسم الكتاب المبين » تأليف ابو عبيد رضوان بن محمد بن سليمان معروف به « مخلّلاتى » ( متوفى 1311 ه / 1893 م ) و ارجوزه شيخ متولى محمد بن احمد بن الحسن ( متوفى 1213 ه / 1895 م ) به نام « اللؤلؤ المنظوم » كه تعداد ابيات آن هفتاد و شش بيت است و شرح آن به نام « الرحيق المختوم فى نثر اللؤلؤ المنظوم » از شيخ حسن بن خلف حسينى ( بنگريد به : زرقانى ، ج 1 ، ص 362 ) از هندوستان پرسشى در مورد التزام به