در حالى كه تأليفات قرون اوليه درباره رسم ، غالبا به توصيف اكتفا كردهاند و تنها روش رسم كلمات را بيان نمودهاند ، مىبينيم كه در تأليفات قرون بعدى تلاشهايى صورت گرفته تا به توجيه و تعليل صورت كلماتى بپردازند كه در مصحف مخالف با قواعد علماى كوفه و بصره كه در دورههاى متأخر از نسخه بردارى مصاحف ساختهاند ، مىباشد ، حتى اينكه ابو العباس مراكشى كتاب « عنوان الدليل » را كه پيش از اين به آن اشاره كرديم ، در تحليل وجوه رسم تأليف كرده است .
روشى كه پيشوايان فن در كتابهاى خود پيش گرفتهاند ، دو روش است :
روش اوّل
بر اساس جمع آورى مثالهاى مشابه در موضوع واحد و در فصل معين است و بدين گونه از مجموعه فصولى تشكيل يافته كه تمام وجوه رسم را در بر مىگيرد و بهترين مثال براى اين روش كتاب « هجاء مصاحف الامصار » تأليف احمد بن عمار و كتاب « البديع فى هجاء المصاحف » تأليف ابن معاذ جهنى و كتاب « المقنع » تاليف ابو عمرو دانى و نيز نظم شاطبى و جعبرى و اربلى و خراز در رسم مىباشد . مثلا دانى مىگويد : « 1 » « اين كتابى است كه به خواست خدا آنچه را كه درباره رسم مصاحف شهرها از اساتيد خود شنيدهام و از پيشوايان فن روايت كردهام ، ذكر خواهم نمود . . . و آنها را در بابهايى قرار خواهم داد ، و طى فصلهايى خواهيم آورد . . . » در اين تأليفات فصلى درباره حذف حروف سه گانه : الف و واو و ياء آمده و فصلى درباره زيادت اين حروف و فصلى درباره تبديل حرفى به حرفى
هامش
رسم عثمانى مطرح شده بود كه بعضى از مشايخ از آن جواب دادند . از جمله آنهاست : شيخ محمد بن على بن خلف حسينى ( متوفى 1357 ه / 1939 م ) او پاسخ خود را در رسالهاى قرار داد به نام « ارشاد الحيران الى معرفة ما يحب اتباعه فى رسم القرآن » و شيخ محمد بن حبيب اللّه الشنقيطى ( متوفى 1363 ه / 1944 م ) كه پاسخ خود را كتابى قرار داد به نام « ايقاظ الاعلام لوجوب اتباع رسم المصحف الامام » از جمله كتابهايى كه در اين باره در عصر ما نوشته شده كتاب « الجوهر الفريد فى رسم القرآن المجيد » تأليف شيخ سيد بركات بن يوسف عريشه الهورينى از رجال اوايل قرن چهاردهم هجرى مىباشد و كتاب « فتح الرحمن و راحة الكسلان » تأليف محمد ابو زيد از رجال قرن چهاردهم هجرى و كتاب « تشحيذ الاذهان فى رسم آيات القرآن » تأليف شيخ عبد الرحمن محمد مشهور به هواش و كتاب « سمير الطالبين فى رسم و ضبط الكتاب المبين » تأليف شيخ على محمد الضباع و پيش از اين به دو شرح ما رغنى و ابى زينحار بر مورد الظمآن اشاره كرديم .
( 1 ) المقنع ، ص 1 و 2 .