مصاحف را در حذف و غير حذف در آن جاى دادم و آنها همان چيزهايى است كه مورد احتياج كسى است كه از قرائت نافع به قرائتهاى ساير قرّاء هفتگانه روى آورد . . . »
از ميان معاصران شيخ ابراهيم بن احمد مارغنى تونسى هر سه منظومه « المورد » و « الضبط » و « الاعلان » را شرح كرده و در سال 1325 ه از آن فارغ شده است و در بيشتر مطالب خود از شرح تنسى بر ضبط و شرح ابن عاشر بر المورد و اضافههايى كه ابن عاشر بر الاعلان دارد ، « 1 » كمك گرفته است و كتاب خود را « دليل الحيران شرح مورد الظمآن فى رسم و ضبط القرآن » ناميده است و شرح ذيلى را كه ابن عاشر بر منظومه الخراز نوشته در آخر كتاب قرار داده و آن را « تنبيه الخلّان الى شرح الاعلان بتكميل مورد الظمآن » نامگذارى كرده است . « 2 »
حركت كتاب نويسى درباره رسم مصحف در اينجا متوقف نشد ، بلكه تأليفات ديگرى هم وجود دارد كه خارج از محدوده « العقيله » و « المورد » مىباشد . ابو العباس احمد بن محمد بن عثمان مراكشى معروف به ابن البناء ( متوفى 721 ه ) كتابى نوشته و آن را « عنوان الدليل فى مرسوم خط التنزيل » « 3 » ناميده است . او اين كتاب را در توجيه مواردى از رسم مصحف نوشته كه با قواعد خط مخالف است . « 4 »
همچنين محمد بن محمود بن محمد بن احمد شيرازى ( متوفى حدود 780 ه ) كتاب « كشف الاسرار في رسم مصحف الامصار » « 5 » را نوشته است و از نام آن چنان به نظر مىرسد كه درباره تعليل و توجيه رسم الخط مصحف است به همان نحوى كه ابو العباس مراكشى در عنوان الدليل انجام داده است ، ولى پس از آنكه به نسخه خطى آن كه به صورت عكسى
هامش
( 1 ) بنگريد به : دليل الحيران ، ص 4 .
( 2 ) شرح مارغنى با هر سه قسم آن در سال 1326 ه در تونس چاپ شده و اخيرا نيز در قاهره ( دار القرآن 1974 ) به چاپ رسيده است و شيخ احمد محمد ابو زيتحار از علماى معاصر الازهر شرحى بر مورد الظمان دارد به نام « لطائف البيان فى رسم القرآن شرح مورد الظمآن » و آن يك شرح كلاسيك است كه مناسب دانشجويان معهد القراءات در الازهر مىباشد . جلد اوّل اين كتاب در سال 1969 و جلد دوم آن در سال 1970 در قاهره چاپ شده است .
( 3 ) در مجله « الميثاق » از يافتن مجموعهاى از مؤلفات ابو العباس مراكشى خبر داده شده بود كه از جمله آنها « اعلان الدليل » مىباشد . بنگريد به : مجله الازهر ، ج 5 ، ص 506 شماره رجب 1391 ه / 1971 م .
( 4 ) بنگريد به سيوطى : الاتقان ، ج 4 ، ص 145 و قسطلانى ، ج 1 ، ص 285 و حاجى خليفه ، ج 2 ، ستون 1174 .
( 5 ) نسخهاى از اين كتاب ( 28 برگ ) در كتابخانه اوقاف در بغداد به شماره ( 24058 مجاميع ) موجود است .