ولى خراز قسمت مخصوص به رسم را بار ديگر به نظم در آورده و آن را « مورد الظمآن » ناميده و آن همان كتابى است كه امروز دست مردم است و ضبط مذكور در آخر « عمدة البيان » را به نظم جديد ملحق كرده است . بنابراين ، عدد مذكور كه پانصد و چهارده مىباشد با توجه به « عمدة البيان » درست است اما نسبت به قسمت مربوط به رسم ، اين عدد صحيح نيست ، زيرا تعداد ابيات نظم جديد ( مورد الظمآن ) چهار صد و پنجاه بيت است و اگر به اين ابيات تعداد ابيات ضبط را كه صد و پنجاه و چهار بيت است اضافه كنيم ، مجموع آن ششصد و هشت بيت مىشود و اين با رقمى كه در بيت سابق بود ، مغايرت دارد « 1 » .
از نظم خراز آن قسمت كه به رسم اختصاص داده شده ، به نام « مورد الظمآن » شهرت يافته و ذيل آن كه مخصوص ضبط است به نام « ضبط الخراز » معروف است . در فصل بعدى مطالب مربوط به ضبط را بيان خواهيم كرد ان شاء اللّه .
خراز در مواردى كه قرائت با رسم ارتباط پيدا مىكند ، و مطالبى مانند حذف و غير حذف و اختلاف رسم بعضى از حروف پيش مىآيد ، رسم را مطابق با قرائت نافع قرار مىدهد . « 2 »
مصادر خراز در اين قسمت عمدتا « المقنع » ابو عمرو دانى و « العقيله » شاطبى و اضافاتى كه ابو داود سليمان بن نجاح در « التنزيل » آورده است مىباشد ، به اضافه بعضى از كلماتى كه تنها ابو الحسن على بن محمد مرادى صاحب نظم معروف به « المنصف » آنها را ذكر كرده است . او نظم خود را در سال 563 ه كامل نموده است ، بدين گونه منظومه خراز ( مورد الظمآن ) جامع تمام مطالبى است كه در منابع مهم رسم ذكر شده و شامل وجه مشهور از وجوه مختلفى است كه در اين منابع آمده است و لذا شايستگى آن را داشت كه اساسى قابل اعتماد در رسم مصاحف بر طبق مصاحف عثمانى باشد . « 3 »
ابن خلدون ( متوفى 808 ه ) مقام و منزلتى را كه قصيده « مورد الظلمآن » در عصر او در بلاد مغرب پيدا كرده بوده ، تصوير مىكند . او پس از ذكر كتب دانى و شاگرد او ابو داود و
هامش
( 1 ) بنگريد به : تنسى ، برگ 92 أ و ما رغنى ، ص 439 .
( 2 ) بنگريد به : ما رغنى ، ص 28 .
( 3 ) كتاب « مورد الظمآن » مورد اعتماد لجنهاى بوده كه بر چاپ مصحف معروف به مصحف اميرى در سال 1342 ه اشراف داشتند .