بن احمد بن حسن همدانى عطار ( متوفى 569 ه ) كتاب « الطائف فى رسم المصاحف » را دارد . « 1 »
پس از اين مرحله از تأليف درباره رسم مصحف ، مىبينيم كه تلاش دانشمندان پيرامون دو اثر متمركز شده كه مردم به آنها دلبستگى پيدا كردهاند و آنها را مىخواندهاند . اين دو اثر عبارت بودند از دو قصيده درباره رسم مصحف ، ولى از قاسم بن فيّره بن خلف الشاطبى ( متوفى 590 ه در قاهره ) و دومى از محمد بن محمد بن ابراهيم ابو عبد اللّه الشريشى معروف به خراز ( متوفى 718 ه ) .
البته منظور اين نيست كه تلاشهاى مفيد در اين حد متوقف شد ، بلكه در شروح اين دو قصيده متنهايى از كتابهاى مفقود آمده كه اگر در اينجا نقل نشده بود ، به دست ما نمىرسيد .
همچنين تأليفاتى كه خارج از تأثير اين دو قصيده به وجود آمد ، متوقف نشد ولى كتابهايى كه در دورههاى متأخر نوشته شد ، حال و هواى شروع و يا مختصرات شروع اين دو قصيده را داشت و روش آنها همان روش غالب در دورههاى متأخر بود . حقيقت اين است كه ابعاد اين موضوع از مدتها پيش كامل شده بود و متأخران كارى نداشتند جز تقسيم و تبويب و تطبيق و آگاهى از وجوه اختلاف و اتفاق و يا تحليل و توجيهى كه از لابلاى اين شروح به دست آمد ؛ و اينها هدفهاى عملى خاصى داشتند كه اولاد رسم عثمانى حفظ شود و ثانيا قرائتهاى صحيح شناخته شود .
كار شاطبى همان قصيده رائيه اوست كه « عقيلة اتراب القصائد فى اسنى المقاصد » « 2 » ناميده مىشود كه در آن مسايل موجود در كتاب المقنع دانى را به نظم در آورده و مطالب اندكى كه از شش كلمه تجاوز نمىكند « 3 » بر آن افزوده است . او در اين باره مىگويد : « 4 »
و هاك نظم الذى فى مقنع عن أبى * عمرو ، و فيه زيادات فطب عمرا
تعداد ابيات اين قصيده دويست و نود و شش بيت است « 5 » به طورى كه در آخر قصيده
هامش
( 1 ) بنگريد به : جعبرى ، برگ 73 ب و ابن الجزرى : النشر ، 2 ، ص 128 .
( 2 ) از اين قصيده نسخههاى خطى بسيارى موجود است و چندين بار در مصر چاپ شده است .
( 3 ) بنگريد به : ما رغنى ، ص 25 .
( 4 ) بنگريد به : ابن القاصح ، ص 18 .
( 5 ) در شرح چاپ شده ابن القاصح ، تعداد ابيات دويست و نود و نه بيت ذكر شده و در شرح علم الدين سخاوى تعداد بيتها