عاشر انصارى « 1 » ( متوفى 1040 ه ) ذكر كرده كه ابو محمد عبد اللّه بن عمر الصنهاجى شارح اوّل قصيده « مورد الظمآن » خراز ( متوفى 718 ه ) گفته است : « از ناظم ( خراز ) شنيدم كه بارها مىگفت ابو عمرو دو تا المقنع دارد كه يكى از ديگرى بزرگتر است و گمان دارم آنچه در دست مردم است همان المقنع بزرگ است و آن درباره رسم مفيد است و بسيارى از علما به آن اعتماد كردهاند ، و مىگفت آن كتاب را در چهل ورق ديدم . كلام شارح پايان يافت » به نظر مىرسد اين سخن كه المقنع موجود همان المقنع بزرگ است ، صحيح نباشد ، زيرا كه دانى در همين كتاب اشاره كرده كه كتاب ديگرى بزرگتر از آن در اين موضوع نوشته است و شايد اين كتاب همان المقنع بزرگ باشد كه خراز گفته است . ديگر اينكه تعداد برگهاى ذكر شده با همين كتابى كه در دست مردم است مناسبت دارد ولى آيا هر دو كتاب ، « المقنع » نام داشته است ؟ شايد سخن لبيب در مقدمه شرح عقيله پاسخ مناسبى از اين پرسش باشد آنجا كه مىگويد : به خاطر اين شرح سى كتاب را مطالعه كرده كه ده كتاب از آن راجع به رسم است و از آنها سه كتاب از ابو عمرو دانى است كه عبارتند از : المقنع و المحكم و التحبير « 2 » . پس مىتوان گفت كه كتاب بزرگ همان « التحبير » است . ولى مشهورترين كتاب دانى همان « المقنع » مىباشد كه شاطبى آن را به نظم در آورده و ظاهرا كتاب العلل الكبير از همان آغاز ناپديد شده است و دربارهء آن جز همين اشاره مختصر چيزى در دست نيست . يك اشاره هم ابن معاذ جهنى در كتاب البديع دارد و از كتاب « التحبير » مطلب نقل مىكند . « 3 » و شايد آينده بتواند حقيقت امر را روشن سازد و در ميراث خطى ارزشمند ما كه در تاريكيهاى كتابخانههاى دنيا مانده است ، كشف جديد صورت گيرد .
دانى به جز « المقنع » كتابى به نام « الاقتصاد » دارد كه آن هم درباره رسم و به صورت ارجوزهاى در يك جلد است ، « 4 » و نيز درباره نقطهگذارى مصاحف دو كتاب : « المحكم » و
هامش
( 1 ) فتح المنان ، ص 55 .
( 2 ) الدرة الصقيله ، برگ 3 أ .
( 3 ) ابن معاذ جهنى : البديع فى الهجاء ( خطى ) دار الكتب المصريه در مجموعهاى به شمارهء 23318 ب ، برگ 253 .
( 4 ) ابن الجزرى ، ج 1 ، ص 505 و بنگريد به : مقدمه كتاب المحكم از دانى ، ص 15 ولى ابن خير در فهرست خود صفحه 29 از آن با عنوان : « الاقتصاد فى القراءات السبع » ياد كرده است .