و اهل الكوفه و اهل البصرة » « 1 » و كتاب : « الهجاء » « 2 » و كتاب « مقطوع القرآن و موصوله » « 3 » را تأليف كرد .
فرّاء ( متوفى 207 ه ) كتابى به عنوان : « اختلاف اهل الكوفة و البصرة و الشام فى المصاحف » « 4 » دارد و همو در كتاب خود « معانى القرآن » درباره هجاى بعضى از كلمات بسيار سخن گفته است و در اين كتاب روايتهاى با ارزشى درباره كتابت عربى وجود دارد .
همچنين براى خلف بن هشام ( متوفى 229 ه ) كتابى در اختلاف مصاحف روايت شده است . « 5 »
اندكى پيش اشاره كرديم كه بسيارى از روايات رسم ، از امام مدينه نافع بن ابى نعيم ( متوفى 169 ه ) نقل شده و شاگردان او درباره اين روايات كتابهايى نوشتهاند و مىبينيم كه غازى بن قيس اندلسى ( متوفى 199 ه ) به مشرق سفر كرد و در مدينه اقامت نمود و شاهد تأليف كتاب « الموطأ » مالك بود او نافع را درك كرد و بر او قرائت نمود و او نخستين كسى بود كه قرائت نافع را به اندلس « 6 » برد و مصحف خود را با مصحف نافع سيزده بار تصحيح كرد « 7 » و كتاب خود « هجاء السّنة » را تأليف نمود و در آن روايت اهل مدينه را در رسم مصحف بيان كرد « 8 » و قالون ( متوفى 220 ه ) شاگرد نافع از مشهورترين كسانى است كه روايت استاد خود را در رسم نقل كرده ولى مصادر موجود كتابى در اين زمينه به او نسبت نمىدهند ولى اين سخن او كه گفته است : « چندين بار بر نافع قرائت كردم و آن را در كتاب
هامش
( 1 ) همان مصدر .
( 2 ) ابن نديم ، ص 66 و بنگريد به : ابو البركات انبارى ( كمال الدين عبد الرحمن بن محمد ) : نزهة الالباء فى طبقات الادباء ، قاهره ، دار نهضة مصر ، عيسى البابى الحلبى 1938 - 1936 ، ج 13 ، ص 203 و ذهبى : معرفة القراء ، ج 1 ، ص 106 بايد بدانيم كه چندين كتاب به نام « الهجاء » وجود دارد كه نحويها نوشتهاند ( مثلا بنگريد به : ابن نديم ، ص 59 ، 74 ، 81 ، 63 ، 64 و 83 ) و شك نيست كه اين كتابها درباره قواعد قياسى كتابت نوشته شده ولى اگر كتابى به اين نام به يكى از قرّاء نسبت داده شود هر چند كه قيد « المصاحف » هم نداشته باشد ، ما ترجيح مىدهيم كه مربوط به هجاء مصاحف است .
( 3 ) ابن نديم ، ص 36 و 65 و ياقوت : معجم الادباء ، ج 13 ، ص 203 و ذهبى : معرفة القرّاء ، ج 1 ، ص 106 .
( 4 ) ابن نديم ، ص 36 و ياقوت : معجم الادباء ، ج ، 20 ، ص 13 .
( 5 ) ابن نديم ، ص 36 .
( 6 ) بنگريد به : ابوبكر زبيدى ، ص 276 .
( 7 ) ابن الجزرى : غاية النهاية ، ج 2 ، ص 2 .
( 8 ) بنگريد به : دانى : المقنع ، ص 22 و لبيب ، برگ 3 أ و جعبرى ، برگ 73 أ .