حديث با تمام طرق آن به صورت عامّ روايت شده و به نظر مىرسد كه تعيين لغتها و لهجهها در روايت زايد و شرحى بر آن است و متن اصلى روايت نمىباشد و اين قسمت توسط بعضى از صحابه و يا كسانى كه از آنها نقل كردهاند اضافه شده است . « 1 »
عقيدهء ابو عبيد در معناى حديث را ابو العباس احمد بن يحيى ( متوفى 291 ه ) و ابو منصور ازهرى صاحب تهذيب اللغة نيز اظهار داشتهاند . « 2 »
پس از ابو عبيد ، ابن قتيبه نيز به مناسبت بحث از اختلاف قرائت ، درباره معناى اين حديث سخن گفته است . او پس از بيان اشتباه كسانى كه منظور حديث را معانى مختلف و يا هفت لغت در يك كلمه مىدانند ، نظر خود را درباره حديث اظهار كرده و مىگويد : « 3 » « تاويل سخن پيامبر كه فرمود : قرآن بر هفت حرف نازل شده ، اين است كه بر هفت نوع لهجه و لغت نازل شده كه در قرآن پراكنده است . دليل بر اين معنا سخن پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم است كه فرمود : « هر گونه كه خواستيد بخوانيد » . ابن قتيبه سعى مىكند كه اين وجوه هفتگانه را از طريق اختلاف قرائات بيان كند و ما اينك متن سخن او را نقل مىكنيم چون اين سخن در كسانى كه بعد از او آمدهاند تأثير گذاشته و آنها غالبا از دايرهاى كه او در فهم حديث ترسيم كرده است بيرون نشدهاند . او مىگويد : « 4 » « من درباره وجوه اختلاف قرائات فكر كردم و آنها را هفت وجه يافتم :
وجه اوّل : اختلاف در اعراب كلمه و حركت بناى آن به گونهاى كه نه شكل آن در نوشتن از بين مىرود و نه معناى آن تغيير مىكند . مانند :
هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ
( هود 78 ) و اطهرلكم
وَ هَلْ نُجازِي إِلَّا الْكَفُورَ
( سبأ 17 ) و هل يجازى .
وَ يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ
( نساء 37 و حديد 24 ) و بالبخل (
فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ
) ( بقره 280 ) و ميسرة .
وجه دوم : اختلاف در اعراب كلمه و حركت بناى آن به گونهاى كه معناى آن تغيير يابد ولى شكل آن در نوشتن از بين نرود مانند : ( ربّنا باعد بين اسفارنا ) ( سبأ 19 ) و ربّنا باعد بين
هامش
( 1 ) دكتر جواد على : لهجة القرآن الكريم ، ص 271 .
( 2 ) بنگريد به : ازهرى ، تهذيب اللغة ، ج 5 ، ص 13 و بلوى ج 1 ، ص 210 و بنگريد به : عزّ بن عبد السلام : الاشارة الى الايجاز فى بعض انواع المجاز ، آستانه ، المطبعة العامره ، 1313 ه ، ص 214 .
( 3 ) ابن قتيبه : تاويل مشكل القرآن ، قاهرة ، دار احياء الكتب العربية ، 1954 ، ص 6 .
( 4 ) همان مصدر ، ص 29 - 28 .