از سورهها وجود دارد ، نبايد از نظر دور داشت و اين چيزى است كه هرگونه احتمالى را در مورد اينكه ترتيب سورهها از اجتهاد اصحاب بوده است ، نفى مىكند .
وقتى پى در پى بودن آيات در سورهها مشخص و معلوم است ، به نظر مىآيد كه قرائت پيامبر سورههاى قرآنى را در نماز و خارج نماز به ترتيبى بوده كه ميان اصحاب مشهور و معروف بود . « 1 » ابن سعد « 2 » و بخارى « 3 » روايت مىكنند كه جبرئيل قرآن را سالى يك بار در ماه رمضان بر پيامبر عرضه مىكرد و چون سال مرگ پيامبر فرا رسيد ، قرآن را دوبار به آن حضرت عرضه كرد . شك نيست كه اين عرضه كردن به ترتيب خاصى انجام مىگرفته كه شايد بعضى از اصحاب آن را مىشناختند ، بخصوص اينكه در ميان آنها كسانى بودند كه حافظ قرآن بودند كه از جمله آنها بود : عثمان بن عفان ، ابىّ بن كعب ، معاذ بن جبل ، ابو الدرداء ، زيد بن ثابت ، سعد بن عبيد ، ابو زيد ، عبادة بن صامت ، ابو ايوب ، تميم الدارى ، مجمع بن جاريه و عبد اللّه بن مسعود . البته بعضى از اين اصحاب حفظ قرآن را پس از رحلت پيامبر كامل كردند ولى بسيارى از آنها قرآن را در زمان حيات پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم حفظ كرده بودند . ناچار بايد اينها قرآن را به ترتيب مشخصى حفظ كرده باشند كه از پيامبر آموخته بودند . و از اينجاست كه شايد آنها موقع جمع آورى قرآن مشكلى در ترتيب سورهها نداشتند ، چون ترتيب سورهها معروف بود .
از چيزهايى كه دلالت دارد بر اينكه ترتيب سورهها از همان زمان پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم معلوم بوده ، اين است كه ترتيب سورهها در مصاحفى كه پيش از جمع عثمانى به بعضى از صحابه نسبت داده شده ، با ترتيب مشهور در مصحف عثمانى جز در موارد اندكى ، اختلاف ندارد .
و ترتيب آنها در مقدم بودن سورههاى بلند بر سورههاى كوتاه با مصحف عثمانى بر يك منوال بوده است . غير از ترتيب مصحف على بن ابى طالب عليه السلام كه به ترتيب نزول قرار داشت « 4 » و شايد اين اختلاف از آنجا ناشى شده بود كه آنها به آخرين سخن پيامبر در
هامش
( 1 ) بنگريد به : ابو عبيد : فضائل القرآن ، لوح 13 .
( 2 ) الطبقات الكبرى ، ج 2 ، ص 195 - 194 .
( 3 ) الجامع الصحيح ، ج 6 ، ص 229 .
( 4 ) درباره ترتيب مصاحف منسوب به بعضى از صحابه بنگريد به : سيوطى : الاتقان ، ج 1 ، ص 181 به بعد و زنجانى ( ابو عبد اللّه ) : تاريخ القرآن ، قاهره ، لجنة التاليف و الترجمة و النشر ، 1935 ، ص 47 به بعد .