رابعا : ترتيب آيات و سورهها
مطلبى را كه اخيرا گفتيم ما را به مسأله ترتيب آيات در سورهها و ترتيب سورهها در مصحف ، منتقل مىكند و اگر نص روشنى در دست نداريم كه اساس ترتيب سورهها را بيان كند ، رواياتى داريم كه دلالت مىكند كه گذاشتن آيات در سورهها به امر پيامبر و اشاره او انجام مىگرفت . اين مطلب از حديثى كه ابن عباس از عثمان بن عفان نقل مىكند ، روشن مىشود كه گفت : « 1 » « زمان بر رسول خدا مىگذشت و سورههايى كه آيات متعددى داشتند بر او نازل مىشد و چون چيزى نازل مىشد ، بعضى از كاتبان را مىخواند و مىفرمود : اين آيات را در سورهاى كه در آن چنين و چنان آمده است ، قرار بدهيد . و چون آيهاى نازل مىشد ، مىگفت : اين آيه را در سورهاى كه چنين و چنان دارد قرار بدهيد . . . » ابو عبيد نقل مىكند كه سعيد بن مسيب ( 13 - 94 ه ) گفت : « 2 » پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم به بلال فرمود : بر تو گذشتم در حالى كه مقدارى از اين سوره و مقدارى از آن سوره قرائت مىكردى . او گفت : پاكيزه را با پاكيزه مخلوط مىكردم . پيامبر فرمود : سوره را به همان وجهى كه دارد يا به همان نحوى كه هست بخوان . و روايت شده كه زيد بن ثابت گفت : « نزد پيامبر بوديم و قرآن را از نوشتههاى متفرقه جمع آورى مىكرديم . . . « 3 » اين روايت دلالت دارد بر اينكه كار ترتيب آيات و سورهها با اشاره پيامبر انجام مىگرفت و نيز اين روايت بر سخن مالك تاكيد دارد كه گفت : « 4 » « قرآن به همان صورت كه از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم شنيده مىشد تأليف گرديد . »
در سخن گفتن از ترتيب آيات و سورهها ، وحدت موضوع و اسلوب را كه در بسيارى
هامش
( 1 ) بنگريد به : ابو عبيد : فضائل القرآن ، لوح 35 و 37 و غريب الحديث از همو ، ج 4 ، ص 104 و ابن ابى داود ، ص 31 و حاكم ( ابو عبد اللّه محمد بن عبد اللّه ) : المستدرك على الصحيحين فى الحديث ، ط 1 ، حيدر آباد ( هندوستان ) ، دائرة المعارف النظامية ، 1340 ه ، ج 2 ، ص 221 و سيوطى : الاتقان ، ج 1 ، ص 172 و قسطلانى ج 1 ، ص 26 و متنى كه آورديم از ابن ابى داود است و حاكم درباره آن گفته است « مطابق شرط شيخين حديث صحيحى است ولى آن را نقل نكردهاند » ولى استاد احمد محمد شاكر آنجا كه ابن حبّان حديث را نقل كرده ( صحيح ابن حبّان ، تحقيق احمد محمد شاكر ، دار المعارف ، مصر ، 1952 ، ج 1 ، ص 43 ) در پاورقى گفته است : حافظ ابن حبّان مانند بعضى ديگر از علما در صحيح بودن اين حديث خطا كردهاند .
( 2 ) . فضائل القرآن ، لوح 20 و بنگريد به : سيوطى : الاتقان ، ج 1 ، ص 308 .
( 3 ) حاكم ، ج 2 ، ص 229 و درباره آن گفته است : اين حديث مطابق شرط شيخين صحيح است . و بنگريد به : ساعاتى ، ج 18 ، ص 30 .
( 4 ) دانى : المقنع ، ص 8 و علم الدين سخاوى : الوسيله ، برگ 3 ب و قرطبى ، ج 1 ، ص 60 .