جمع آورى قرآن در زمان ابوبكر مراجعه مىكنيم ، مىبينيم كه اين روايات از گم كردن زيد آخر سوره توبه را خبر مىدهد و آن آيات عبارتند از : ( آيه 127 )
لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ
تا
وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ
اما آن آيهاى كه روايت زهرى از خارجه به فقدان آن دلالت دارد ، آيه 23 از سوره احزاب است :
مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ
تا
وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِيلًا
بنابراين در اينجا دو روايت وجود دارد كه از سقوط دو آيه در جمع آورى قرآن دلالت مىكند كه البته پس از مراجعه و تحقيق ، اين دو آيه در جاى خود ثبت شد . « 1 »
روايت نخست صراحت دارد كه آيه آخر سوره توبه در جمع آورى اوّل در عهد ابوبكر ساقط شده ولى روايت دوم به زمان فقدان آيه سوره احزاب اشارهاى نمىكند ولى ورود اين مطلب در روايت مربوط به نسخه بردارى مصاحف در زمان عثمان ، اين گمان را تقويت مىكند كه آيه در اين مرحله ساقط شده است . به نظر مىرسد كه اين توهّم از آنجا ناشى شده است كه روايات جمع آورى قرآن و نسخه بردارى از مصاحف تداخل پيدا كرده و در يك روال وارد شده است . « 2 » و بعضى از دانشمندان معتقدند همه اينها در زمان ابوبكر اتفاق افتاده است « 3 » و مؤلف كتاب : « المبانى لنظم القرآن » در مقدمه كتاب خود از زهرى از خارجة بن زيد از پدرش روايتى نقل مىكند كه مربوط به جمع آورى قرآن در عهد ابوبكر است و اين روايت شبيه روايت زهرى از عبيد بن سباق از زيد ( كه پيشتر به آن اشاره كرديم ) مىباشد جز اينكه اين روايت با روايت اولى اين فرق را دارد كه از فقدان هر دو آيه در اين جمع دلالت مىكند و نه يك آيه . اين روايت بعضى از پيچيدگيهاى روايت زهرى از خارجه را كه در ضمن روايت زهرى از انس بن مالك راجع به يكسان كردن مصاحف و نسخه بردارى آن در زمان عثمان آمده ، بر طرف مىسازد . آن روايت چنين است : « 4 »
هامش
( 1 ) بنگريد به : ابن ابى داود ، ص 30 - 29 .
( 2 ) بنگريد به : ابن حجر ، ج 10 ، ص 385 .
( 3 ) بنگريد به : ابن كثير ، ص 46 و ابن عاشر الانصارى ( عبد الواحد بن احمد بن على ) : فتح المنان المروى بمورد الظمان ( خطى ) دار الكتب المصرية ( تيمور 215 تفسير ) ، ص 34 .
( 4 ) مقدمه كتاب : المبانى ، ص 20 .