داشته است « 1 » ولى ابىّ در محل انجام كار حاضر نبوده ( به طورى كه از روايت استفاده مىشود ) بلكه پيشنهادها را بر كتب گوسفند مىنوشتند و براى او مىفرستادند تا نظر خود را بيان كند . « 2 » شك نيست كه ابىّ شايستگى آن را داشت كه در مسايل رسم و قرائت به نظريه او عمل شود ، چون او از جملهء نخستين كاتبان وحى در مدينه بود و نيز يكى از حافظان قرآن در زمان پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم بود و شايد دليل عدم حضور او در محلى كه از مصاحف نسخه بردارى مىشد ، بيمارى او بود ، و همين بيمارى بود كه او را از رفتن به شام در خلافت عمربن خطاب براى تعليم قرآن ، معذور كرد و اين هنگامى بود كه والى شام از خليفه خواسته بود كه بعضى از صحابه را جهت تعليم مردم شام ، به يارى او بفرستد . « 3 » با همه اين احوال همچنان سؤال درباره دورهاى كه ابىّ در نسخه بردارى مصاحف شركت كرده بود ، باقى است و اينكه آيا اين مشاركت منحصر به عهد ابوبكر و عمر بوده و يا زندگى ابىّ تا خلافت عثمان ادامه يافت و او شاهد انجام نسخه بردارى مصاحف شد و از دور در اين كار سهمى داشت ؟
ثالثا : قسمتى از قرآن كه زيد در جمع آورى نخست آن را نيافت و پس از جستجو پيدا كرد
روايت پيشين كه ابن شهاب زهرى از خارجة بن زيد درباره نسخه بردارى مصاحف در زمان عثمان نقل كرده كه در ضمن حديث انس بن مالك آمده است ، دلالت دارد بر اينكه زيد آيهاى از سوره احزاب را گم كرده بود ، ولى در روايت ، زمان آن تعيين نشده است . آيا فقدان اين آيه در جمع آورى قرآن در عهد ابوبكر بود يا در نسخه بردارى مصاحف در زمان عثمان بود ؟ اينكه اين مطلب در ضمن روايت نسخه بردارى از مصاحف آمده ، نشان مىدهد كه اين امر در همان زمان اتفاق افتاد ، ولى اين احتمال بعيد است بخصوص اينكه نسخه مصاحف عثمانى مطابق با صحيفههاى ابوبكر و منقول از آنهاست و وقتى به روايات
هامش
( 1 ) ابو عبيد : فضائل القرآن ، لوح 37 .
( 2 ) ابو عبيد : فضائل القرآن ، لوح 37 و بنگريد به : ابن فارس ، ص 9 .
( 3 ) ابن سعد ، ج 2 ، ص 356 و بنگريد به : مقدمهء كتاب المبانى از يك نويسنده ناشناخته كه در سال 425 ه نوشته شده و آرتر جفرى آن را منتشر كرده است . قاهره ، مكتبة الخانجى ، 1954 ، ص 49 .