از قريش و انصار را جمع كرد كه در ميان آنها ابىّ بن كعب و زيد بن ثابت نيز بودند تا قرآن را جمع آورى كنند . و روايات ديگرى به اشتراك گروه ديگر جز اينها دلالت دارند كه از جمله آنهاست : مالك بن ابى عامر جد مالك بن انس و كثير بن افلح و انس بن مالك و عبد اللّه بن عباس و عبد اللّه بن عمر و عبد اللّه بن عمرو بن عاص . « 1 » اگر روايتها صحيح باشد گويا در آغاز ، اين ماموريت به عهدهء زيد بن ثابت و سه نفرى كه او را همراهى مىكردند ، بود ، سپس به كسان ديگرى احتياج پيدا كردند كه آنها را در كتابت مصاحف كه به حسب نياز نوشته مىشد و به شهرها ارسال مىگرديد ، كمك كنند . « 2 »
اشاره اين روايات در مورد مشاركت ابىّ بن كعب در نسخه بردارى مصاحف ، ميان پژوهشگران قديم و جديد پرسشهايى را برانگيخته است ، زيرا روايات در تعيين سال درگذشت او مضطرب است . در بعضى از روايات سال نوزده و در بعضى سال بيست و دو و در بعضى سال سى و يا سى و دو ، آمده است « 3 » و در مقابل ، تاريخ نسخه بردارى مصاحف به طورى كه خواهيم گفت تعيين نشده است ، و لذا اكنون نمىتوان چيزى از آن تاريخها را ترجيح داد ، ولى ذهبى روايت ابن سعد را در مورد مشاركت ابىّ بن كعب در نسخه بردارى مصاحف چنين توصيف مىكند : سند آن قوى ولى مرسل است . سپس مىگويد : « 4 » « گمان نمىكنم كه عثمان ، ابىّ بن كعب را براى مصحف فرا خوانده باشد . اگر چنين بود ، مشهور مىشد و نام ابىّ شهرت مىيافت نه نام زيد ، و ظاهر اين است كه ابىّ در زمان عمر از دنيا رفت ، حتى هيثم بن عدى و جز او سال درگذشت او را سال نوزده هجرى ذكر كردهاند ، و محمد بن عبد اللّه بن نمير و ابو عبيد و ابو عمر الضرير گفتهاند : او در سال بيست و دو مرده است و من به همين قول مايلترم . » و روايت شده است كه عمر روز مرگ او گفت : « 5 » امروز سرور مسلمانان يا سرور مردم از دنيا رفت ، و رواياتى كه اندكى بعد خواهد آمد دلالت دارند بر اينكه او در تصحيح و بهينه سازى بعضى از صورتهاى نوشتارى در قرآن ، سهم
هامش
( 1 ) باقلانى ص 358 و بنگريد به : قسطلانى ، ج 1 ، ص 61 .
( 2 ) بنگريد به : قسطلانى ، ج 1 ، ص 63 و دكتر عبد الصبور شاهين : تاريخ القرآن ، ص 115 .
( 3 ) بنگريد به : ابن قتيبه : المعارف ، ص 113 و ابن عبد البر ، ج 1 ، ص 65 و ذهبى : سير اعلام النبلاء ، ج 1 ، ص 287 .
( 4 ) ذهبى : سير اعلام النبلاء ، ج 1 ، ص 287 .
( 5 ) ابن قتيبه : المعارف ، ص 113 و ذهبى : معرفة القراء ، ج 1 ، ص 33 .