نسبت به شما مهربان است . عبد اللّه بن عمرو عاص ساعتى خاموش ماند ، آنگاه گفت : از او در مواردى كه مطيع خداست اطاعت كن و در مواردى كه از حكم خدا سرپيچى مىنمايد ، سرپيچى كن . « 1 »
نووى مىنويسد : معنى فرمايش پيامبر صلّى اللّه عليه و آله كه هرگاه ديگرى آمده با آن امام به كشمكش برخاست ، بايد گردنش را بزنيد اين است كه نفر دوم را طرد كنيد ، زيرا عليه امام قيام كرده است ، و اگر طردش جز با جنگ و زد و خورد مسلحانه امكان نيافت ، با او بجنگيد ، و هرگاه كار جنگ به كشتن او انجاميد ، كشتنش رواست و تعهد و مسئوليتى در اين مورد نخواهد بود ، زيرا در جنگى كه انجام مىدهد ، ستمكار و متجاوز است .
اينكه مىگويد : به او گفتم : اين پسر عمويت ، معاويه به ما حكم مىكند . . . ، از آن جهت است كه گويندهء اين سخن وقتى سخن عبد اللّه بن عمرو عاص را مىشنود و حديثى را كه در حرمت كشمكش با خليفهء مقدم و اول است و دومى را بايد كشت ، فكر مىكند اين وصف يعنى وصف شخص دومى كه با خليفهء مقدم به كشمكش برخيزد ، منطبق بر معاويه است ، چون معاويه به كشمكش با على ، رضى اللّه عنه ، كه پيشتر از او بيعت گرفته و به خلافت برقرار گشته ، برخاسته است . بنابراين ، ملاحظه مىكنيد مخارجى كه معاويه براى سربازان و پيروانش در جنگ عليه على و كشمكش با وى مىكند ، از مصاديق به ناحق خوردن و مصرفكردن اموال است و از موارد آدمكشى كه در آيهء شريفه آمده است ، زيرا جنگ معاويه به ناحق است و هركه در آن جنگ شركت مىكند ، حق دريافت پول ندارد . « 2 »
نووى همچنين در شرح حديث پيامبر صلّى اللّه عليه و آله كه در آينده خلفايى خواهند بود و زياد مىشوند . . . ، مىنويسد : معنى حديث اين است كه هرگاه پس از بيعت با خليفهاى براى خليفهء ديگرى بيعت گرفته شد ، بيعت اولى صحيح بوده و بايد به آن وفا شود و بيعتى كه براى دومى گرفته شده ، باطل و نادرست بوده و وفاى به آن حرام است و مطالبهء ايفاى به
هامش
( 1 ) . صحيح مسلم : 6 / 18 ؛ سنن بيهقى : 8 / 169 ؛ سنن ابن ماجة : 2 / 467 ؛ المحلى : 9 / 360 .
( 2 ) . شرح صحيح مسلم ، در حاشيهء ارشاد السارى : 8 / 43 .