است كه ترا دار و دستهء تجاوزكار داخلى خواهد كشت ، و شك نيست كه او همراه على بوده و همدستان معاويه او را كشتهاند . امام الحرمين در كتاب ارشاد مىگويد : على ، رضى اللّه عنه ، در دورهء حكومتش امام بر حق بوده است و آنان كه با او جنگيدهاند ، تجاوزكار مسلح داخلى بودهاند و حسن ظن در حق آنان مستلزم اين است كه گفته شود قصد خير داشته ، اما به خطا رفتهاند و اجماع است بر اينكه على حق داشته با سپاه جمل كه عبارت بودند از طلحه و زبير و عايشه و همراهانشان و نيز با سپاه صفين ، يعنى معاويه و سپاهيانش بجنگد . مسلم است كه عايشه بعدها اظهار پشيمانى كرده است . « 1 »
عايشه درست گفته كه مثل روگردانى اين امت از آيهء « هرگاه دو دسته از مؤمنان باهم به جنگ پرداختند » ، نديدهام « 2 » ، چه خود او اولين كسى بوده كه از آن آيه روگردانده و حكمش را نديده گرفته و بر خلاف آن عمل كرده است و از خانه به در آمده و جامهء محفوظ خويش به كنارى نهاده و به خودنمايى جاهليتوار پرداخته و با امام زمان و خليفهء وقت جنگيده است ، و شايد بعدها پشيمان شده و از حسرت و غم گريسته تا گريبانش خيس گشته است ، و طبعا اين وقتى بوده كه كار از كار گذشته است .
به همين دلايل بود كه مولا امير المؤمنين عليه السّلام جنگيدن با شاميان را واجب مىدانست و مىفرمود : چارهاى نديدم جز اختيار يكى از دو راه : جنگيدن با آنها ، يا كافر شدن به آنچه بر محمد نازل گشته است . به عبارتى ديگر : راهى نيست جز كافر شدن به آنچه بر محمد نازل گشته ، يا جنگيدن با آن جماعت . « 3 »
پيامبر گرامى صلّى اللّه عليه و آله همواره به برجستهترين اصحابش ، مانند امير المؤمنين على بن ابى طالب ، ابو ايوب انصارى ، و عمار ياسر دستور مىداد با پيمان گسلان و تجاوزگران و از
هامش
( 1 ) . نصب الراية : 4 / 69 زيلعى از كتاب ارشاد چنين نقل قول كرده است ، اما چنان كه ملاحظه مىكنيد ، در موقع چاپ تحريفش كردهاند ، ر ك : ارشاد 433 .
( 2 ) . السنن الكبرى ، بيهقى : 7 / 172 ؛ مستدرك حاكم : 2 / 156 .
( 3 ) . نهج البلاغة : 1 / 94 ؛ كتاب صفين 542 ؛ مستدرك حاكم : 3 / 115 ؛ الشفا ، قاضى عياض ؛ شرح ابن ابى الحديد : 1 / 183 ؛ البحر الزخار : 5 / 415 .