تلبس بالمبدأ ، و لا يعصي عن الجري عليه ، لما هما عليه من نحو من الاتحاد ، بخلاف المبدأ ، فإنه بمعناه يأبى عن ذلك ، بل إذا قيس و نسب إليه كان غيره ، لا هو هو ، و ملاك الحمل و الجري إنما هو نحو من الاتحاد و الهوهوية ، و إلى هذا يرجع ما ذكره أهل المعقول في الفرق بينهما [ 39 ] ، من أن المشتق يكون لا به شرط و المبدأ يكون به شرط لا ، أي يكون مفهوم المشتق غير آب عن الحمل ، و مفهوم المبدأ يكون آبيا عنه ، و صاحب الفصول ( رحمه اللّه ) -
شرح
همان زيد است ] . و از حمل شدن بر مبدأ متلبس [ - زننده ( زيد ) ] سركشى نمىكند ، زيرا ميان ذات و مشتق ، به نحوى اتحاد [ - رابطهء اين همانى ( هو هو ) ] وجود دارد ، بر خلاف مبدأ [ اشتقاق ] ، زيرا مبدأ به اعتبار معنايش ، از حمل بر ذات سر باز مىزند [ و نمىتوان گفت « زيد ضرب است » مگر در آن تصرفى بشود و گفته شود « زيد ذو ضرب است » و يا از باب مبالغه گفته شود « زيد عدل ، زيد ضرب » ولى بدون تصرف و به خودىخود قابل حمل نيست ] ، بلكه زمانى كه مبدء را با ذات قياس كنيم و به آن نسبت دهيم ، غير آن و لا هوهو [ و قابل سلب ] است [ - زيد ضرب نيست ] ، در حالىكه ملاك حمل ، عبارت است از نوعى اتحاد و هو هويّت و آنچه اهل معقول [ - منطقيون و فلاسفه ] در تفاوت مشتق گفتهاند : [ 39 ] « مشتق لا به شرط است و مبدأ به شرط لا » به همين بيان يادشده بازمىگردد ، يعنى مفهوم مشتق ، از حمل بر ذات سر باز مىزند ، ولى مفهوم مبدأ از حمل بر ذات ، امتناع دارد [ به بيان ديگر : لا به شرط ، يعنى براى حمل كردن مشتق شرط نمىخواهد و بدون شرط حمل مىشود ( ضارب زيد است ) ولى به شرط لا يعنى مبدء اشتقاق ( ضرب ) نسبت به حمل به شرط لا است و مشروط بر عدم حمل است و قابل حمل نيست ( ضرب زيد نيست ) ] . صاحب فصول رحمه اللّه - از آنجا كه پنداشته مراد اهل معقول بيان تفاوت مشتق و مبدء اشتقاق ، بواسطهء اين دو اعتبار [ - لا به شرط و به شرط لا ] است [ يعنى گمان كرده كه لا به شرطى و به شرط لائى دو امر اعتبارى است نه واقعى و آن هم ] از حيث واردات و عوارض خارجى [ به لحاظ حمل شدن و حمل نشدن ] با