مسيب و سعيد بن جبير نيز براساس روايت بالا آيه را تفسير كرده و گفتهاند : اين آيه دربارهء زنان شوهردارى نازل شده كه به اسارت مسلمين درآمدند و با اين آيه آميزش با ايشان - از راه كنيزگيرى - بر مسلمانان حلال گرديد و با اسير شدن تنها آنها - و نه شوهرانشان - در ميانه جدايى افتاد . « 1 »
قرطبى مىنويسد : علما در تأويل اين آيه اختلاف كردهاند . ابن عبّاس و ابو قلابه و ابن زيد و مكحول و زهرى و ابو سعيد خدرى گفتهاند : مقصود از زنان شوهردار در اينجا خصوص زنان شوهردارى است كه اسير شدهاند و معنى آيه مىشود : زنان شوهردار بر شما حراماند مگر از سرزمين دشمنان حربى اسير گرفته باشيد و مملوك شما شده باشند كه در اين صورت براى كسى كه در سهم او قرار گرفته حلال مىشود هرچند شوى داشته باشد و قول شافعى نيز كه اسير شدن را موجب قطع ازدواج سابق مىداند بر همين است - و نيز قول ابن وهب و ابن عبد الحكم كه دو تن اخير اين قول را به مالك نيز نسبت دادهاند - و قول اشهب نيز همين است و مؤيد آن نيز حديثى است كه مسلم در صحيح خود از ابو سعيد خدرى روايت كرده - سپس قرطبى حديث را آورده و گويد : - و اين نص صريح است بر اينكه آيهء بالا را به خاطر آن نازل شد كه ياران پيامبر از آميزش با زنان اسيرى كه شوهر داشتند پرهيز مىكردند و خدا در پاسخ به ايشان اين آيه را فرستاد :
زنانى كه مملوك شما شدند از اين قاعده مستثنى هستند . « 2 » كه مالك و ابو حنيفه و ياران او و شافعى و احمد و اسحاق و ابو ثور نيز همين را مىگويند و قول درست نيز همين است - ان شاء اللّه - .
قول ديگر دربارهء آيهاى كه جمع بين دو خواهر برده را حلال گردانيد :
ملك العلماء در بدايع الصنايع و زمخشرى در تفسير خود مىنويسند : مقصود عثمان از آيهاى كه اين كار را حلال كرده اين است : مگر بر همسرانشان يا مملوكانشان ، كه ايشان
هامش
( 1 ) . احكام القرآن ، جصاص : 2 / 165 ؛ سنن بيهقى : 7 / 167 ؛ تفسير شوكانى : 1 / 418 .
( 2 ) . تفسير قرطبى : 5 / 121 .