مىكند از جمله حديثى كه ابن نجيم و ملك العلماء و ديگران آورده و آن را دليل بر جايز نبودن آن كار گرفتهاند « 1 » و به اين مضمون است كه پيامبر گفت : هركس به خدا و روز قيامت باور دارد نطفهء خود را در رحم دو خواهر جمع نمىكند .
جهت ديگرى كه براى بحث در نظر مىگيريم اين است : آيا مخصصى وجود دارد كه بتواند حكم حرمت وارد در قرآن را در مورد زنان برده تبصره بزند ؟ عثمان چنين ادعايى كرده و گفته : اين كار را يك آيه حلال شمرده و يك آيه حرام . ولى وى - بر خلاف ديگر گذشتگان - آيهاى را كه اين كار را حلال شمرده معين نكرده ، زيرا ايشان معين كردند .
آرى ، عبد الرزاق و ابن ابى شيبه و عبد بن حميد و ابن ابى حاتم و طبرانى آوردهاند كه ابن مسعود را پرسيدند : چه گويى كه مردى دو خواهر برده را براى خود با هم نگاه دارد او اين كار را خوش نداشت و گفتند : خدا مىگويد : مگر آنچه مملوك شما است . گفت :
شتر تو هم از مملوكهاى توست ! و به عبارت ابن حزم : بردهء كوچك تو هم از مملوكهاى توست . « 2 »
جصاص مىنويسد : مقصودشان از آيهاى كه آن را حلال كرده اين است : « و زنان شوهردار ، مگر آنچه مملوك شماست » . و چنين استدلالى نشانهء دورى از مرز درك قرآن و از شناخت شأن نزول آيات است و احاديثى كه پيرامون آيه رسيده نيز آن را تأييد نمىكند و تازه وقتى اين دو آيه دربارهء دو موضوع مختلف رسيده چگونه مىتوان تعارضى ميان آن دو قائل شد . و بزرگان سنّت بيانات گسترده و ارزندهاى در اين زمينه دارند كه از ميان آنها اكتفا مىكنيم « 3 » به گفتار جصاص : اين دو آيه در بيان حلال و حرام بودن ، با يكديگر برابر نيستند و روا نيست كه يكى را معارض با ديگرى تلقى كنيم ، زيرا مورى كه يكى از آن دو براى آن نازل شده به غير از مورد ديگرى بوده زيرا اين آيه « و اينكه دو خواهر را با هم نگاه داريد » دربارهء حكم تحريم رسيده و همچون اين دو عبارت
هامش
( 1 ) . البحر الرائق ، ابن نجيم : 3 / 95 ؛ بدايع الصنايع ، ملك العلماء : 2 / 264 .
( 2 ) . المحلى ، ابن حزم : 9 / 524 ؛ تفسير ابن كثير : 1 / 472 ؛ الدر المنثور : 2 / 137 . ( به نقل از حافظان نامبرده ) .
( 3 ) . احكام القرآن : 2 / 158 .