« خزى » گفتيم ، در دو كلمه « ذل » و « هان » مىآيد ، ذلت و هوانى كه خود آدمى در نفس خود ايجاد مىكند ، و فضيلتى پسنديده است ، مصدرش « هون » - به فتحه ها - ، و « ذل » - به فتحه ذال - است ، و ذلت و هوانى كه از ناحيه غير به انسان مىرسد ، و يكى از رذائل اخلاقى است ، مصدرش « هون » - به ضمه هاء - و « ذل » - به ضمه ذال - است « 1 » .
بنا بر اين ، كلمه « يوم » در آيه شريفه ظرف است براى مطالب قبل . و معناى آيه اين است كه به سوى خدا توبه كنيد كه اميد است خداى تعالى گناهان شما را بپوشاند و داخل بهشتتان كند ، در روزى كه خداوند شخصيت پيغمبر و مؤمنين را نمىشكند ، يعنى ايشان را از كرامت محروم نمىسازد ، و وعده هاى جميلى كه به آنان داده بود خلف نمىكند .
* ( « النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَه » ) * - در اين آيه مطلب مقيد شده به مؤمنين كه با پيامبرند ، و اعتبار معيت و با پيامبر بودن براى اين است كه بفهماند صرف ايمان آوردن در دنيا كافى نيست ، بايد لوازم ايمان را هم داشته باشند ، و آن اين است كه ملازم با پيامبر باشند ، و او را به تمام معناى كلمه اطاعت كنند ، و مخالفت و بگو مگو با وى نداشته باشند .
احتمال هم دارد كه جمله * ( « الَّذِينَ آمَنُوا » ) * مبتدا باشد ، و كلمه « معه » خبر آن ، و جمله * ( « نُورُهُمْ يَسْعى . . . » ) * خبر دومش ، و جمله * ( « يَقُولُونَ . . . » ) * ، خبر سومش باشد ، و معناى آيه چنين باشد : روزى كه خدا پيامبر خود را خوار نمىكند ، و روزى كه « * ( الَّذِينَ آمَنُوا ) * - ايمان آورندگان » با اويند ، و از او جدا نمىشوند ، و آن جناب هم از ايشان جدا نمىشود . و اين احتمال ، احتمال خوبى است ، و لازمه اش اين است كه از خاصيتهاى سه گانه عدم خزى ، سعى نور ، و درخواست اتمام آن ، اولى مخصوص پيامبر ، و دومى و سومى مخصوص مؤمنين با او باشد ، مؤيد اين احتمال آيه سوره حديد است كه مساله به راه افتادن نور در پيش پاى طرف راست را خاص مؤمنين مىدانست ، و مىفرمود : « يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ . . . » « 2 » . احتمال هم دارد كه كلمه « معه » متعلق باشد به جمله « امنوا » و جمله * ( « نُورُهُمْ يَسْعى . . . » ) * ، اولين خبر و آن ديگرى دومين خبر براى « الذين » باشد ، كه بنا بر اين ، معنا چنين مىشود : روزى كه خدا پيامبرش را خوار نمىكند ، و كسانى كه به او ايمان آوردند ، و در نتيجه با او هستند ، اولا نورشان در جلو و در دست راستشان در حركت است ، و ثانيا مىگويند پروردگارا نور ما را كامل كن .
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « خزى » .
( 2 ) ( اين پاداش بزرگ ) در روزى است كه مردان و زنان با ايمان را مىنگرى كه نورشان پيش رو و در سمت راستشان به سرعت حركت مىكند . . . سوره حديد ، آيه 12 .