غلاظ و شديد ، و مردى بىرحم و بىشفقت است ، و خلاصه اينكه ) وقتى عمل چنين عملى بود ، مىتوان صاحب عمل را غليظ و شديد خواند .
و با اين بيان روشن مىشود كه جمله * ( « لا يَعْصُونَ اللَّه ما أَمَرَهُمْ » ) * ناظر به اين است كه اين فرشتگان ملتزم به تكليف خويشند ، و جمله « يفعلون » ناظر به اين است كه عمل را طبق دستور انجام مىدهند ، پس شما خواننده عزيز مانند بعضى « 1 » از مفسرين خيال نكنيد كه جمله دومى تكرار جمله اول است ، خير ، جمله اول راجع به دست نكشيدن از كار است ، و جمله دوم راجع به اين است كه كار را مو به مو طبق دستور خدا انجام مىدهند .
فخر رازى در تفسير كبير خود در ذيل آيه شريفه مورد بحث گفته : در اين آيه اشاره اى است به اينكه ملائكه در آخرت مكلف به تكاليف مىشوند ( همانطور كه ما انسانها در دنيا مكلف هستيم ) آنها در آخرت مورد تكاليف و اوامر و نواهى مىگردند ، و عصيان ملائكه به همين است كه با امر و نهى خدا مخالفت كنند « 2 » ولى اين حرف درست نيست ، چون در آيه چنين اشاره اى وجود ندارد آيه شريفه تنها مىخواهد بفرمايد : ملائكه محض اطاعتند ، و در آنها معصيت نيست ، و به اطلاقش شامل دنيا و آخرت هر دو مىشود ، پس ملائكه نه در دنيا عصيان دارند و نه در آخرت ، پس هيچ وجهى ندارد كه رازى تكليف ملائكه را مختص به آخرت بداند .
و نيز تكليف ملائكه از سنخ تكليف معهود در مجتمع بشرى ما نيست ، چون در بين ما انسانهاى اجتماعى تكليف عبارت از اين است كه تكليف كننده اراده خود را متعلق به فعل مكلف كند ، و اين تعلق امرى است اعتبارى ، كه دنبالش پاى ثواب و عقاب به ميان مىآيد ، يعنى اگر مكلف موجودى داراى اختيار باشد ، و به اختيار خود اراده تكليف كننده را انجام بدهد ، مستحق پاداش مىشود ، و اگر ندهد سزاوار عقاب مىگردد ، و در چنين ظرفى يعنى ظرف اجتماع ، و نسبت به چنين تعلقى يعنى تعلق اعتبارى البته ، هم فرض اطاعت هست و هم فرض معصيت ، هم ممكن است مكلف فعل مورد اراده تكليف كننده را بياورد و هم ممكن است نياورد .
اما در غير ظرف اجتماع مثلا در بين ملائكه كه زندگيشان اجتماعى نيست ، و اعتبار در آن راه ندارد ، تا فرض اطاعت و معصيت هر دو در آن راه داشته باشد ، تكليف هم معناى ديگرى دارد ، آرى ملائكه خلقى از مخلوقات خدايند ، داراى ذواتى طاهره و نوريه ، كه اراده
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 28 ، ص 157 .
( 2 ) تفسير فخر رازى ، ج 30 ، ص 46 .