* ( « نُورُهُمْ يَسْعى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ » ) * - عين اين مضمون در آيه شريفه « يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ » « 1 » بود ، و ما در آنجا مقدارى پيرامونش بحث كرديم ، در اينجا تنها اين را اضافه مىكنيم كه احتمال دارد نورى كه در پيش روى آنان به حركت در مىآيد نور ايمان باشد ، و نور دست راستشان نور عمل باشد .
* ( « يَقُولُونَ رَبَّنا أَتْمِمْ لَنا نُورَنا وَاغْفِرْ لَنا إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ » ) * - از سياق بر مىآيد مغفرتى كه مؤمنين درخواست مىكنند سبب تماميت نور و يا حد اقل ملازم با تماميت نور باشد ، در نتيجه آيه شريفه مىرساند كه مؤمنين در آن روز نور خدا را ناقص مىبينند ، و چون نور آن روز ايمان و عمل صالح امروز است ، معلوم مىشود نقصى در درجات ايمان و عمل خود مىبينند ، و يا مىبينند كه آثار گناهان در نامه اعمالشان جاى عبوديت را گرفته ، و در آن نقاط عمل صالحى نوشته نشده ، و آمرزش گناهان كه درخواست دوم ايشان است ، تنها باعث آن مىشود كه گناهى در نامه نماند ، ولى جاى خالى آن گناهان را چيزى پر نمىكند ، لذا درخواست مىكنند ، خدا نورشان را تمام كند ، يعنى آن نقاط خالى را هم پر كند ، و آيه شريفه « وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّه وَرُسُلِه أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ » « 2 » هم به اين معنا اشاره دارد .
* ( « يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ » ) * مراد از « جهاد با كفار و منافقين » بذل جهد و كوشش در اصلاح امر از ناحيه اين دو طايفه است ، و خلاصه منظور اين است كه با تلاش پىگير خود جلو شر و فسادى كه اين دو طايفه براى دعوت دارند بگيرد ، و معلوم است كه اين جلوگيرى در ناحيه كفار به اين است كه حق را براى آنان بيان نموده ، رسالت خود را به ايشان برساند ، اگر ايمان آوردند كه هيچ ، و اگر نياوردند با ايشان جنگ كند . و در ناحيه منافقين به اين است كه از آنان دلجويى كند و تاليف قلوب نمايد ، تا به تدريج دلهايشان به سوى ايمان گرايش يابد . و اگر هم چنان به نفاق خود ادامه دادند ، جنگ با منافقان ( كه شايد ظاهر آيه شريفه هم همين باشد ) ، سنت رسول خدا ( ص ) بر آن جارى نشده ، و آن جناب در
هامش
( 1 ) سوره حديد ، آيه 12 .
( 2 ) كسانى كه به خدا و رسولان او ايمان دارند ، صديقين و شهدايند ، و نزد خدا اجر و نور صديقين و شهداء را دارند . سوره حديد ، آيه 19 .