نمىكنند مگر آنچه خدا اراده كرده باشد ، و انجام نمىدهند مگر آنچه او مامورشان كرده باشد ، هم چنان كه فرمود : « بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ لا يَسْبِقُونَه بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِه يَعْمَلُونَ » « 1 » ، و به همين جهت در عالم فرشتگان جزا و پاداشى نيست ، نه ثوابى و نه عقابى ، و در حقيقت ملائكه مكلف به تكاليف تكوينىاند ، نه امر و نهىهاى تشريعى ، و تكاليف تكوينيشان هم به خاطر اختلافى كه در درجات آنان هست مختلف است ، هم چنان كه در جاى ديگر قرآن آمده : « وَما مِنَّا إِلَّا لَه مَقامٌ مَعْلُومٌ » « 2 » ، و نيز از خود ملائكه نقل كرده كه مىگويند : « وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَه ما بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا » « 3 » .
و آيه شريفه مورد بحث بعد از آيات قبلى جنبه تعميم بعد از تخصيص را دارد ، چون خداى تعالى نخست با بيانى خصوصى همسران رسول خدا ( ص ) را ادب مىآموزد ، و در آخر ، خطاب را متوجه عموم مؤمنين مىكند ، كه خود و اهل بيت خود را ادب كنيد ، و از آتشى كه آتشگيرانه اش خود دوزخيانند حفظ نماييد ، و مىفهماند كه همين اعمال بد خود شما است ، و در آن جهان بر مىگردد ، و آتشى شده به جان خودتان مىافتد ، آتشى كه به هيچ وجه خلاصى و مفرى از آن نيست .
* ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » ) * اين آيه شريفه خطابى است عمومى به همه كفار ، خطابى است كه بعد از رسيدن كفار به آتش دوزخ ( و زبان به عذر خواهى گشودن ، كه اگر كفر ورزيديم ، و يا گناه كرديم عذرمان اين بود و اين بود ) به ايشان مىشود كه امروز سخن عذرخواهى به ميان نياوريد ، چون روز قيامت روز جزا است و بس . علاوه بر اين ، جزايى كه به شما داده شد عين اعمالى است كه كرده بوديد ، خود اعمال زشت شما است كه امروز حقيقتش برايتان به اين صورت جلوه كرده است ، و چون عامل آن اعمال خود شما بوديد ، عامل بودنتان قابل تغيير نيست ، و با عذرخواهى نمىتوانيد عامل بودن خود را انكار كنيد ، چون واقعيت ، قابل تغيير نيست ، و كلمه عذاب كه از ناحيه خدا عليه شما محقق شده باطل نمىشود . اين معنايى است كه از ظاهر خطاب در آيه استفاده مىشود .
هامش
( 1 ) بلكه ايشان ( فرشتگان ) بندگان شايسته او هستند و از او در سخن پيشى نمىگيرند ، و به دستوراتش عمل مىكنند . سوره انبياء ، آيه 27 .
( 2 ) هيچ يك از ما نيست مگر آنكه مقامى معلوم دارد . سوره صافات ، آيه 164 .
( 3 ) ما نازل نمىشويم مگر به امر پروردگار تو ، كه پشت روى هستى ما از او است . سوره مريم ، آيه 64 .