* ( « وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّه » ) * - و كسى كه بر خدا توكل كند ، از نفس و هواهاى آن ، و فرمانهايى كه مىدهد ، خود را كنار بكشد و اراده خداى سبحان را بر اراده خود مقدم بدارد ، و عملى را كه خدا از او مىخواهد بر عملى كه خودش دوست دارد ترجيح بدهد ، و به عبارتى ديگر به دين خدا متدين شود و به احكام او عمل كند .
* ( « فَهُوَ حَسْبُه » ) * - چنين كسى خدا كافى و كفيل او خواهد بود ، و آن وقت آنچه را كه او آرزو كند ، خداى تعالى هم همان را برايش مىخواهد ، البته آنچه را كه او به مقتضاى فطرتش مايه خوشى زندگى و سعادت خود تشخيص مىدهد ، نه آنچه را كه واهمه كاذبش سعادت و خوشى مىداند .
و اينكه فرمود : خدا كافى و كفيل او است ، علتش اين است كه خداى تعالى آخرين سبب است ، كه تمامى سببها به دو منتهى مىشود ، در نتيجه وقتى او چيزى را اراده كند بجا مىآورد و به خواسته خود مىرسد ، بدون اينكه اراده اش دگرگونى پذيرد ، او است كه مىگويد : « ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ » « 1 » ، و چيزى بين او و خواسته اش حائل نمىگردد ، چون او است كه مىگويد : « وَاللَّه يَحْكُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِه » « 2 » ، و اما ساير اسباب كه انسانها در رفع حوائج خود متوسل بدانها مىشوند ، سببيت خود را از ناحيه خدا مالكند ، و آن مقدار را مالكند كه او به آنها داده ، و هر صاحب قدرتى آن مقدار قدرت دارد كه به آن داده ، در نتيجه در مقام فعل آن مقدار مىتواند عمل كند كه او اجازه اش داده باشد .
پس تنها خدا براى هر كس كه بر او توكل كند كافى است ، و هيچ سبب ديگر چنين نيست ، * ( « إِنَّ اللَّه بالِغُ أَمْرِه » ) * خدا به هر چه بخواهد مىرسد ، او است كه فرموده : « إِنَّما أَمْرُه إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَه كُنْ فَيَكُونُ » « 3 » ، و نيز فرموده : * ( « قَدْ جَعَلَ اللَّه لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْراً » ) * پس هيچ چيز نيست مگر آنكه قدرى معين و حدى محدود دارد ، و خداى سبحان موجودى است كه هيچ حدى او را تحديد نمىكند ، و هيچ چيزى به او احاطه نمىيابد ، و او خودش محيط به هر چيز است .
اين معناى آيه بود ، از نظر اينكه در بين آيات طلاق واقع شده و با مورد طلاق منطبق مىشود ، و اما اگر از سياق و مورد صرفنظر كنيم ، و اطلاق خود آيه را در نظر بگيريم ، جمله
هامش
( 1 ) نزد من سخن دگرگونه نمىشود . سوره ق ، آيه 29 .
( 2 ) خداى تعالى حكم مىكند ، و چيزى نمىتواند حكمش را عقب اندازد . سوره رعد ، آيه 41 .
( 3 ) امر او هنگامى كه چيزى را اراده كرده باشد تنها اين است كه بگويد باش و آن چيز موجود شود . سوره يس ، آيه 82 .