نمىكند ، روزى مىدهد ، و چنين بنده اى به خاطر اينكه بر خداى تعالى توكل كرده ، و همه امور خود را به او واگذار نموده ، هيچ چيز از كمال و از نعمتهايى را كه قدرت به دست آوردن آن را در خود مىبيند از دست نمىدهد ، خلاصه آنچه را كه اميدوار بود به وسيله سعى و كوشش خود به دست آورد همان را خداى تعالى برايش فراهم مىكند ، براى اينكه او به وى توكل كرد ، و كسى كه بر خدا توكل كند ، خدا همه كاره او مىشود ، و هيچ سبب از اسباب ظاهرى اينطور نيست ، براى اينكه هر سببى را كه در نظر بگيرى يك بار كارگر مىافتد بار ديگر نمىافتد ، ولى خداى تعالى اين طور نيست ، * ( « إِنَّ اللَّه بالِغُ أَمْرِه » ) * ، چون خدا به كار خود مىرسد و تمامى امور در حيطه قدرت خداى تعالى است * ( « قَدْ جَعَلَ اللَّه لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْراً » ) * و وقتى حدود و اندازه هر موجودى را خداى تعالى معين مىكند ، بنده متوكل هم يكى از موجودات است ، او نيز از تحت قدرت خدا خارج نيست ، پس اندازه ها و حدود او نيز به دست خدا است .
و چنين مقامى تنها نصيب صالحين از اولياى اين امت مىشود ، و اما افراد پايينتر يعنى افراد متوسط از اهل تقوى كه درجات پايينترى از حيث معرفت و عمل دارند ، از موهبت ولايت خدايى هم آن مقدارى برخوردارند كه با اخلاص ايمان و اعمال صالحشان مطابقت دارد ، و چنان نيست كه هيچ بهره اى از اين موهبت نداشته باشند ، چگونه محروم باشند با اينكه خداى عز و جل فرموده : « وَاللَّه وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ » « 1 » و جاى ديگر به طور مطلق فرموده : « وَاللَّه وَلِيُّ الْمُتَّقِينَ » « 2 » .
آرى همين كه به دين حق متدين هستند ، و اين سنت حيات را پذيرفته ، ورود و خروجشان در امور ناشى از اراده خداى تعالى است ، خود تقوى اللَّه و توكل بر او است ، براى اينكه اين گونه افراد مؤمن و متقى اراده خداى تعالى را در جاى اراده خودشان قرار دادهاند ، در نتيجه به همان مقدار از سعادت زندگى برخوردار مىشوند ، و خداى تعالى برايشان از هر ناملايمى مخرجى قرار مىدهد ، و از جايى كه خود آنان به فكرشان نرسد روزيشان مىدهد ، و پروردگارشان كافى ايشان است ، و او به كار خود مىرسد و اراده خود را به كرسى مىنشاند ، و چگونه چنين نباشد با اينكه او است كه براى هر چيزى قدر و مقدارى معين كرده است .
و اين مؤمنين از محروميت از سعادت هم آن مقدار سهم دارند كه شرك در ايمان و
هامش
( 1 ) و خداوند ولى و سرپرست مؤمنان است . سوره آل عمران ، آيه 68 .
( 2 ) خداوند يار و ياور پرهيزكاران است ، سوره جاثيه ، آيه 19 .