و مقتضاى اين وجه عموميت تغابن است ، يعنى بنا بر اين وجه بايد گفت كه : هم كفار در قيامت تغابن دارند و هم مؤمنين ، تغابن مؤمنين براى آن است كه وقتى آن قرة العينهاى در جوار رحمت حق را مىبينند ، ناراحت مىشوند كه چرا بيشتر عمل نكردند ، و اما كفار تغابنشان براى اين است كه چرا اصلا عمل نكردند ، و وجهى كه بين دو طايفه مشترك است ، اين است كه چرا در دنيا آن طور كه بايد روز قيامت را نشناختند .
ولى اين وجه هم مثل وجه قبلى با معناى تغابن نمىسازد ، براى اينكه معناى تغابن مغبون كردن يكديگر است .
البته در اين ميان وجه سومى هم هست ، و آن اين است كه تغابن را تنها مخصوص گمراهان بدانيم و بگوييم : اين دسته دو طايفه هستند كه هر يك به دست ديگرى مغبون مىشوند ، يكى طايفه گمراه كننده ، ديگرى گمراه شونده ، طايفه گمراه كننده غابن هستند ، زيرا پيروان خود را وادار به دنياپرستى و ترك آخرت و در نتيجه وادار به گمراهى نموده ، آنان را مغبون مىسازند ، و مغبون هستند ، براى اينكه همان پيروان ضعيف ، ايشان را با پيروى كوركورانه خود كمك نموده ، استكبارشان را بيشتر مىكنند ، پس هر دو طايفه هم غابناند و هم مغبون .
وجه چهارمى هم هست كه طبق آن روايت هم وارد شده ، و آن اين است كه بگوييم تمامى بندگان خدا چه خوب و چه بد در بهشت سهم و منزلى و در دوزخ هم منزلى دارند ، بنده اگر اطاعت خدا كند به منزلى كه در بهشت برايش فراهم شده داخل مىشود ، و اگر نافرمانى خدا را بكند ، داخل منزلى كه در آتش دارد مىشود ، و روز قيامت منزلهاى بهشتى اهل دوزخ را به اهل بهشت مىدهند ، و منزل دوزخى اهل بهشت را به اهل دوزخ مىدهند ، پس در قيامت اهل بهشت دوزخيان را مغبون نموده ، مؤمنين غابن و كفار مغبون مىشوند .
بعضى « 1 » از مفسرين بعد از ايراد اين وجه گفتهاند : تغابن در خود آيه با جمله * ( « وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّه ) * . . . * ( وَبِئْسَ الْمَصِيرُ » ) * تفسير شده ، ولى ما آن طور كه بايد ظهورى در آيه نديديم ، كه چگونه آيه تغابن را تفسير نموده است « 2 » .
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 28 ، ص 123 و 124 .
( 2 ) علاوه بر اين كه بنا بر وجه چهارم هم باب تفاعل معنا نشد چون تنها مؤمنين غابن كفار و كفار مغبون مؤمنين شدند در حالى كه بنا بر معناى تغابن بايد كفار هم غابن مؤمنين و مؤمنين مغبون كفار باشند مترجم .