در پاسخ مىگوييم : قبل از اين آيات خداى تعالى چند نوبت به وسيله تحدى انكار مشركين را باطل كرده و فرموده بود : اگر شك داريد كه اين قرآن از ناحيه خداست ، و احتمال مىدهيد خود محمد كه يك فرد بشر است آن را ساخته و پرداخته باشد ، شما مشركين هم بشريد ، و عرب هم هستيد ، يك سوره و حد اقل يك آيه به مثل آن بياوريد ، پس در مقام آيه چنين بهانه اى در كار نيست ، و براى اقامه حجت شهادت مؤكدتر از صرف خبر است و حتى از خبرى كه مدلل است ، نيز مؤكدتر است .
* ( « وَاللَّه بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ » ) * - اين جمله علم خداى تعالى را به ياد آنان مىآورد ، علمش به دقائق اعمال آنان ، مىخواهد دستور « فامنوا » را به اين وسيله تاكيد كند ، و معناى آن اين است كه : ايمان بياوريد ، و در ايمان آوردن خود كوشش هم بكنيد ، براى اينكه خدا به دقائق اعمالتان عالم است ، هرگز از هيچ يك از آن اعمال غافل نمىماند ، و او به طور قطع جزاى اعمالتان را مىدهد .
* ( « يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ ذلِكَ يَوْمُ التَّغابُنِ . . . » ) *
كلمه « يوم » ظرف است براى جمله قبلى كه مىفرمود : « به طور قطع مبعوث مىشويد . . . » و منظور از « يوم جمع » روز قيامت است كه مردم همگى جمع مىشوند ، تا خداى تعالى بينشان فصل قضا كند ، هم چنان كه فرمود : « وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْناهُمْ جَمْعاً » « 1 » .
و مساله جمع شدن براى روز قيامت در قرآن كريم مكرر آمده ، و امثال آيه زير آن را تفسير مىكند و مىفرمايد : « إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيه يَخْتَلِفُونَ » « 2 » و نيز مىفرمايد : « فَاللَّه يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيه يَخْتَلِفُونَ » « 3 » و مىفرمايد : « إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيه يَخْتَلِفُونَ » « 4 » ، كه همه اين آيات اشاره دارند به اينكه جمع شدن مردم در قيامت به منظور فصل القضاء و داورى است .
* ( « ذلِكَ يَوْمُ التَّغابُنِ » ) * - راغب مىگويد : كلمه « غبن » ( كه تغابن مصدر باب تفاعل آن
هامش
( 1 ) و در صور دميده مىشود و ما همه را جمع مىكنيم . سوره كهف ، آيه 99 .
( 2 ) پروردگارت در روز قيامت در بين آنان و آنچه مورد اختلافشان بود داورى مىكند . سوره جاثيه ، آيه 17 .
( 3 ) خداى تعالى در روز قيامت بين آنان در آنچه اختلاف داشتند حكم مىكند . سوره بقره ، آيه 113 .
( 4 ) محققا خود پروردگارت در روز قيامت بين آنان در آنچه همواره اختلاف مىكردند داورى خواهد نمود . سوره سجده ، آيه 25 .