بعضى از مفسرين « 1 » گفتهاند : اين آيه شريفه با آيه « فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ » « 2 » نسخ شده . ليكن اين نظريه درست نيست ، براى اينكه آيه مورد بحث با اينكه مطلق است ، شامل غير اهل ذمه و اهل معاهده نمىشود ، و كفارى كه با اسلام سر جنگ دارند مشمول اين آيه نيستند ، تا آيه سوره توبه ناسخ آن باشد ، چون آيه مذكور تنها به كفار حربى و مشركين نظر دارد ، با اين حال چطور مىتواند ناسخ آيه مورد بحث باشد ، با اينكه هيچ مزاحمتى بين آن دو نيست .
* ( « إِنَّما يَنْهاكُمُ اللَّه عَنِ الَّذِينَ قاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ وَظاهَرُوا عَلى إِخْراجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ . . . » ) *
منظور از * ( « الَّذِينَ قاتَلُوكُمْ . . . » ) * مشركين مكهاند . و معناى * ( « ظاهَرُوا عَلى إِخْراجِكُمْ » ) * اين است كه يكديگر را در بيرون كردن شما كمك كردند . و جمله * ( « أَنْ تَوَلَّوْهُمْ » ) * بدل است از جمله * ( « الَّذِينَ قاتَلُوكُمْ » ) * .
و در جمله * ( « وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ » ) * قصر افراد به كار رفته ( يعنى حكم كلى * ( « لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي . . . » ) * ، را كه به اطلاقش شامل دوستى با همه كفار مىشد ، منحصر كرد در يك طائفه از كفار ، يعنى كفار مشرك مكه و ياوران ايشان ) ، در نتيجه معناى آيه چنين مىشود : دوستداران مشركين مكه و دوستداران ياران مشركين كه عليه مسلمين آنها را كمك كردند ، تنها آنان ستمكار و متمردان از نهى خدايند ، نه مطلق دوستداران كفار . ممكن هم هست جمله مورد بحث از باب قصر و حصر نباشد ، بلكه تنها براى تاكيد نهى * ( « لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي . . . » ) * باشد .
بحث روايتى
در تفسير قمى در ذيل آيه شريفه * ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ . . . » ) * مىگويد : اين آيه در شان حاطب ابن ابى بلتعه نازل شده ، هر چند لفظ آيه عام است ، و ليكن معنايش خاص به اين شخص است ، و داستانش بدين قرار بود كه : حاطب ابن ابى بلتعه در مكه مسلمان شد ، و به مدينه هجرت كرد ، در حالى كه عيالش در مكه مانده بودند . از سوى ديگر كفار قريش ترس آن را داشتند كه لشگر رسول خدا ( ص )
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 272 .
( 2 ) سوره توبه ، آيه 5 .