اصلاح حال خود مردم و براى سعادت زندگيشان است ، نه براى خودش .
* ( « عَسَى اللَّه أَنْ يَجْعَلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الَّذِينَ عادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً وَاللَّه قَدِيرٌ وَاللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ » ) * ضمير در « منهم » به كفارى برمىگردد كه مسلمانان موظف شدهاند با آنان دشمن باشند ، و ايشان كفار مكه بودند . و مراد از اينكه مىفرمايد : « اميد است خداوند بين شما مؤمنين و آنهايى كه شما دشمنشان داشتيد مودت قرار دهد » اين است كه خداى تعالى آن كفار را موفق به اسلام كند ، هم چنان كه در جريان فتح مكه موفقشان كرد ، پس منظور آيه اين نيست كه خواسته باشد حكم دشمنى و تبرى را نسخ كند .
و معناى آيه اين است كه : از درگاه خداى تعالى اين اميد هست كه بين شما مؤمنين و كفارى كه دشمنشان داشتيد - يعنى كفار مكه - مودت ايجاد كند ، به اين طريق كه آنان را موفق به اسلام بفرمايد ، و معلوم است كه وقتى مسلمان شدند آن دشمنى مبدل به مودت خواهد شد ، و خداى تعالى قدير بر اين كار هست . و نيز آمرزگار گناهان بندگان خويش ، و رحيم به ايشان است . و در صورتى كه از گناهان خود توبه كنند ، و به اسلام در آيند خداى تعالى از گذشته هايشان مىگذرد ، پس بر مؤمنين است كه از خدا اين اميد را داشته باشند ، و بخواهند تا به قدرت و مغفرت و رحمت خود اين دشمنى را مبدل به دوستى و برادرى كند .
* ( « لا يَنْهاكُمُ اللَّه عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ . . . » ) *
در اين آيه شريفه و آيه بعدش نهى وارد در اول سوره را توضيح مىدهد . و مراد از آن كفارى كه با مؤمنين بر سر دين قتال نكردند و مؤمنين را از ديارشان بيرون نساختند ، كفار نقاط ديگر و غير مكه است ، مشركينى است كه با مسلمانان معاهده داشتند . و كلمه « بر » كه مصدر فعل « تبروهم » است ، به معناى احسان است . و كلمه « اقساط » كه مصدر فعل « تقسطوا » است ، به معناى معامله به عدل است . و جمله « أن تبروهم » بدل است از كلمه « الذين . . . » . و جمله * ( « إِنَّ اللَّه يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ » ) * تعليل است براى جمله * ( « لا يَنْهاكُمُ . . . » ) * .
و معناى آيه اين است كه : خدا با اين فرمانش كه فرمود : « دشمن مرا و دشمن خود را دوست نگيريد » نخواسته است شما را از احسان و معامله به عدل با آنهايى كه با شما در دين قتال نكردند ، و از ديارتان اخراج نكردند ، نهى كرده باشد ، براى اينكه احسان به چنين كفارى خود عدالتى است از شما ، و خداوند عدالتكاران را دوست مىدارد .