و اين جمله معنايش اظهار دوستى ابراهيم نسبت به پدر نيست ، بلكه وعده اى است كه به وى داده ، تا شايد از شرك توبه كند ، و به خداى يگانه ايمان آورد ، به دليل اينكه قرآن كريم در جاى ديگر فرموده : « وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لأَبِيه إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاه فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَه أَنَّه عَدُوٌّ لِلَّه تَبَرَّأَ مِنْه » « 1 » كه از آن استفاده مىشود وقتى ابراهيم به پدرش وعده استغفار داده كه برايش روشن نبوده كه وى دشمن خدا است ، و دشمنى با خدا در دلش رسوخ يافته ، و در شرك ثابت قدم است ، بدين جهت اميدوار بوده كه از شرك به سوى خدا برگردد ، و ايمان بياورد . و وقتى برايش معلوم شد كه عداوتش با خدا در دلش رسوخ يافته ، و در نتيجه از ايمانش مايوس شد ، از او بيزارى جست .
علاوه بر اينكه از آيه اى كه داستان احتجاج ابراهيم با پدرش را نقل مىكند ، و مىفرمايد : « قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّه كانَ بِي حَفِيًّا وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّه » « 2 » استفاده مىشود كه در همان مجلسى كه وعده استغفار به پدرش مىدهد ، بلافاصله مىگويد : من از شما و آنچه به جاى خدا مىخوانيد كناره گيرى مىكنم ، و اگر وعده استغفار از روى محبت و دوستى پدر بود ، جا داشت بگويد « و من از قوم كناره گيرى مىكنم » نه اينكه بفرمايد : « من از همه شما كناره گيرى مىكنم » و پدر را هم داخل قوم كند ، و از همه كناره گيرى كند كه همان تبرى است .
بنا بر آنچه گفتيم استثناء در آيه ، استثناء متصل است ، و مستثنى منه آن اين است كه نامبردگان با مشركين سخنى نگفتند ، مگر در باره تبرى ، در نتيجه معنايش اين مىشود كه :
مؤمنين و ابراهيم به غير از تبرى هيچ سخنى با مشركين نداشتند ، الا سخنى كه ابراهيم فقط با پدرش داشت ، و آن اين بود كه گفت : * ( « لأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ » ) * ، و معلوم است كه اين سخن نه تبرى است و نه تولى ، بلكه وعده اى است كه به پدر داده ، به اين اميد كه شايد به خدا ايمان بياورد .
ليكن در اينجا نكته اى هست كه با در نظر گرفتن آن ناگزير مىشويم استثناء را منقطع بگيريم ، و آن اين است كه از آيه سوره توبه استفاده مىشود كه تبرى جازم و قاطع ابراهيم بعد از آن زمانى بوده كه به او وعده استغفار داده ، و بعد از آنكه فهميد پدرش دشمن خداست ، به طور قاطع از او تبرى جسته « فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَه أَنَّه عَدُوٌّ لِلَّه تَبَرَّأَ مِنْه » و آيه مورد بحث از همين تبرى قاطع خبر مىدهد ، و در آخر وعده ابراهيم به پدر را استثناء مىكند . پس معلوم
هامش
( 1 ) استغفار ابراهيم براى پدرش از در دوستى نبود ، بلكه ناشى از وعده اى بود كه به وى داده بود ، ولى وقتى برايش روشن شد كه او دشمن خدا است از او بيزارى جست . سوره توبه ، آيه 114 .
( 2 ) سوره مريم ، آيه 48 و 47 .