مىرود ، هم چنان كه قرآن كريم در جاى ديگر فرموده : « لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ » « 1 » و نيز فرموده : « وَرَأَوُا الْعَذابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأَسْبابُ » « 2 » .
پس در قيامت رابطه اسباب و انساب وجود ندارد ، و هيچ خويشاوندى از خويشاوندىاش بهره مند نمىشود ، پس سزاوار انسان عاقل نيست كه به خاطر خويشاوندان و فرزندان ، به خدا و رسولش خيانت كند ، چون اينان در قيامت دردى از او دوا نمىكنند .
بعضى از مفسرين « 3 » گفتهاند : مراد اين است كه روز قيامت خداى تعالى صحنه اى هول انگيز به پا مىكند كه هر كس از هر كس ديگر فرار مىكند ، هم چنان كه قرآن كريم در جاى ديگر فرموده : « يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيه وَأُمِّه وَأَبِيه وَصاحِبَتِه وَبَنِيه لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيه » « 4 » ، ليكن وجه سابق با مقام مناسبتر است .
بعضى « 5 » ديگر گفتهاند : مراد آيه اين است كه روز قيامت خداى تعالى شما را از يكديگر جدا مىسازد ، اهل ايمان و اطاعت را داخل بهشت ، و اهل كفر و معصيت را داخل جهنم مىكند ، در نتيجه يك خويشاوند بهشتى ، خويشاوند دوزخى خود را نمىبيند ، چون در آتش است .
اين وجه هر چند در جاى خود سخن صحيحى است ، ليكن ( همانطور كه در وجه قبل گفتيم ) با مقام آيه تناسب ندارد ، براى اينكه در آيه شريفه سخنى از كفر ارحام و اولاد مؤمنين نرفته .
بعضى « 6 » ديگر گفتهاند : مراد از اين فصل و جدا سازى ، فصل قضاء است ، و معناى آيه اين است كه : خداى تعالى در روز قيامت بين شما داورى مىكند .
اين وجه هم همان اشكال را دارد كه وجه قبلى داشت ، براى اينكه در جايى سخن از داورى مىرود كه مورد اختلاف باشد ، و مقام آيه چنين مقامى نيست ، و لذا در آيه شريفه « إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيه يَخْتَلِفُونَ » « 7 » به خاطر اينكه سخن از اختلاف
هامش
( 1 ) رشته ها در بينتان از هم گسيخت ، و آنچه را مىپنداشتيد نخواهيد يافت . سوره انعام ، آيه 94 .
( 2 ) عذاب را ديدند و رشته ها را گسيخته يافتند . سوره بقره ، آيه 166 .
( 3 ) روح المعانى ، ج 28 ، ص 69 .
( 4 ) روزى كه هر كس از برادرش ، و مادر و پدرش ، و رفيق و فرزندانش مىگريزد ، براى هر انسانى وصفى است كه نمىگذارد به سايرين توجهى داشته باشد . سوره عبس ، آيه 34 - 37 .
( 5 و 6 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 270 .
( 7 ) سوره سجده ، آيه 20 .