و كلمه « يوق » كه در اصل « يوقى » بوده ، مضارع مجهول از مصدر « وقايه » است كه به معناى حفظ كردن است . و معناى آيه چنين است : هر كس كه خدا او را از شر تنگ چشمى و بخل حفظ فرموده ، در نتيجه نه خودش از بذل مال مضايقه دارد ، و نه از اينكه ديگران مالدار شوند ناراحت مىشود ، چنين كسانى رستگارند .
* ( « وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَلإِخْوانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونا بِالإِيمانِ » ) * اين آيه هم مىتواند عطف به آيه قبل باشد ، و هم استينافى و جديد ، همانطور كه آيه * ( « وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالإِيمانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ » ) * دو احتمال داشت . و بنا بر اين كه استينافى باشد موصول « الذين » مبتداء ، و جمله * ( « يَقُولُونَ رَبَّنَا . . . » ) * خبر آن خواهد بود ، و منظور از آمدن اين طايفه بعد از آمدن آن طايفه ، اين است كه اين طايفه ، يعنى انصار ، بعد از مهاجرين و بعد از پايان يافتن دوران هجرت ، يعنى بعد از فتح مكه به اسلام در آمدند . بعضى « 1 » هم گفتهاند : مراد مردمى است كه بعد از مسلمانان صدر اول مىآيند .
و جمله * ( « رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَلإِخْوانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونا بِالإِيمانِ » ) * دعايى است به جان خودشان ، و به جان مؤمنينى كه قبل از ايشان بودند ، دعائى است به مغفرت . و اگر از مسلمانان قبل از خود تعبير كردند به « اخوان » براى اين بود كه اشاره كنند به اينكه ايشان را از خود مىدانند ، هم چنان كه قرآن در باره همه مسلمانان فرموده : « بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ » « 2 » پس مسلمانان يكديگر را دوست مىدارند ، همانطور كه خود را دوست مىدارند ، و براى يكديگر دوست مىدارند ، آنچه را كه براى خود دوست مىدارند .
و به همين جهت انصار بعد از آن دعاى خود گفتند : * ( « وَلا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنا إِنَّكَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ » ) * از خدا خواستند كه هيچ غلى ، يعنى عداوتى ، از مؤمنين در دلشان قرار ندهد . و در جمله * ( « لِلَّذِينَ آمَنُوا » ) * همه مساله را نسبت به همه مؤمنين تعميم دادند ، چه مؤمنين از بين خودشان ، يعنى انصار ، و چه از مهاجرين ، كه قبل از ايشان ايمان آورده بودند . و هم اشاره كردند كه به جز ايمان هيچ غرض و هدفى ندارند .
بحث روايتى
در تفسير قمى در ذيل آيه شريفه * ( « هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مِنْ دِيارِهِمْ » ) *
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 28 ، ص 54 .
( 2 ) همه از هميد . سوره نساء ، آيه 25 .