* ( « إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّه وَرَسُولَه أُولئِكَ فِي الأَذَلِّينَ » ) * اين آيه مضمون آيه قبلى را كه مىفرمود « منافقين از حزب شيطان و از زيانكارانند » تعليل مىكند ، مىفرمايد : به اين علت از خاسرينند كه با مخالفت و لجبازى خود با خدا و رسولش دشمنى مىكنند ، و دشمنان خدا و رسول در زمره خوارترين خلق خدايند .
بعضى از مفسرين « 1 » گفتهاند : علت اينكه تعبير به « اذلين » آورد ، اين بوده كه به طور كلى ذلت يكى از دو متخاصم به مقدار عزت طرف ديگر است ، و وقتى يك طرف متخاصم خداى عز و جل است ، كه همه عزتها از او است ، قهرا براى طرف ديگر كه دشمن او است چيزى نمىماند مگر ذلت .
* ( « كَتَبَ اللَّه لأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّه قَوِيٌّ عَزِيزٌ » ) * منظور از كتابت خدا قضايى است كه مىراند .
و ظاهر اطلاق غلبه و بدون قيد آوردنش اين است كه خدا از هر جهت غالب باشد ، هم از جهت استدلال و هم از جهت تاييد غيبى ، و هم از جهت طبيعت ايمان به خدا و رسول .
اما از حيث استدلال ، براى اينكه درك حق و خضوع در برابر آن فطرى انسان است ، اگر حق را برايش بيان كنند ، و مخصوصا از راهى كه با آن راه مانوس است روشن سازند ، بدون درنگ آن را مىفهمد ، و وقتى فهميد فطرتش به آن اعتراف مىكند ، و ضميرش در برابر آن خاضع مىگردد ، هر چند كه عملا خاضع نشود ، و پيروى از هوى و هوس و يا هر مانع ديگر از خضوع عمليش مانع شود .
و اما غلبه از حيث تاييد غيبى ، و به نفع حق و به ضرر باطل قضاء راندن ، بهترين نمونه اش انواع عذابهايى است كه خداى تعالى بر سر امتهاى گذشته كه دعوت انبياء را تكذيب كردند آورد ، مانند قوم نوح كه همه را غرق كرد ، و قوم هود كه زنده زنده در زير سنگ و خاك دفنشان نمود ، و قوم صالح و لوط و شعيب و آل فرعون و ديگران كه هر يك را به عذابى دچار فرمود . و در كلام مجيدش در باره همين نوع تاييد فرموده : « ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا كُلَّ ما جاءَ أُمَّةً رَسُولُها كَذَّبُوه فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً وَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ فَبُعْداً لِقَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ » « 2 » و سنت الهى به همين منوال جريان يافته كه آيه زير آن را به طور اجمال خاطرنشان ساخته ،
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 28 ، ص 34 .
( 2 ) سپس رسولان خود را يكى پس از ديگرى فرستاديم ، هر رسولى كه به سوى امتى آمد تكذيبش كردند ، و ما يكى پس از ديگر هلاكشان ساخته ، براى آيندگان سرگذشت كرديم ، و گفتيم دور باشند مردمى كه ايمان نمىآورند . سوره مؤمنون ، آيه 44 .